Vijf angstaanjagende incidenten met apen: 'Hij sliep elke nacht bij me'

De naam Bokito kennen de meeste mensen wel, maar specifiek in Rotterdam is deze aap bekender dan IJzeren Rinus, de Erasmusbrug en de Maastunnel bij elkaar. Wat heet: zelfs in New York, Tel Aviv en Tadzjikistan weet men nog altijd wie deze machtige zilverrug is. 

Een kleine twintig jaar geleden werd Diergaarde Blijdorp ineens wereldnieuws, toen de sterkste inwoner van de dierentuin op een zonnige voorjaarsdag besloot zijn kostbare tijd niet langer te willen verdoen in een geïmproviseerde apenkooi. De 57-jarige Yvonne de Horde, nota bene een trouwe fan van deze machtige aap, moest het ontgelden. “Ik bezocht Bokito bijna dagelijks, want hij was mijn lieveling,” blikte de Zoetermeerse later terug in De Telegraaf. “Sinds hij in Blijdorp zit, maak ik contact met hem. Als ik mijn hand op het glas legde, deed hij hetzelfde. Als ik naar hem lachte, lachte hij terug.” 

'Hij greep me vast'

Maar op die 18 mei 2007 viel er helemaal niks te lachen. Zodra de zilverrug de grote sprong waagde en zich plotseling tussen de bezoekers bevond, stortte hij zich op Yvonne. En niet om even lekker te knuffelen. “Hij greep me vast, ging met zijn volle gewicht op me zitten en begon me te bijten. Ik dacht alleen maar: o god, ik ga dood, ik ga dood,” aldus de getraumatiseerde bezoekster. Gerrit, haar man, weet het dan ook even niet meer. Die springt in paniek de bosjes in. “Want zelf kun je niets doen met zo’n aap.” 

Als een heuse King Kong droeg Bokito vervolgens zijn ‘geliefde’ in één hand mee door het ganse park. ‘Alsof het een poppetje was,’ meldden ooggetuigen in de krant. Het surrealistische tafereel beschrijven ze als ‘een horrorfilm’ en ‘niet leuk’. 

Even later liet de mensaap Yvonne los, maar hij denderde wel door richting speeltuin en restaurant. Iedereen in paniek natuurlijk. Bij het paviljoen, waar veel mensen zich schuilhielden, sloeg het 180 kilo zware gevaarte de glazen toegangsdeur aan splinters en toen stond hij ineens binnen. Iedereen wist op tijd te vluchten, behalve Arvid Hendriks, zijn vrouw en twee kinderen. Die hadden zich verstopt onder een tafeltje en kwamen oog in oog te staan met Bokito. Ze telden af tot de onvermijdelijke genadeklap, maar die kwam niet. Want precies op dat moment stormde een ploeg medewerkers van de dierentuin binnen met verdovingsgeweren. Met een welgemikt schot werd de gorilla, verdoofd en wel, tegen de vlakte gewerkt. 

In het ziekenhuis werd pas duidelijk hoe ernstig Yvonne eraan toe was: bijna honderd bijt- en schaafwonden over haar hele lichaam, twee gebroken ribben, een gebroken pols en voet, vier verbrijzelde vingers en zwaar gekneusde andere vingers. “Wat ik zie, lijkt wel een reportage uit het slachthuis, met al dat bloed en stukken rood vlees, botten en spieren die blootliggen, tientallen bijtgaten in huid en vlees,” beschreef een journalist de medische foto’s. 

Yvonne overleefde ternauwernood, na zeven uur opereren en zes weken ziekenhuis. Ze wees naderhand elke psychologische hulp af. “Ik heb mijn doodsangst waarschijnlijk in een doosje gestopt en stevig op slot gedaan.” 

Na het incident nam Blijdorp geen risico’s: de nieuwe ramen van het apenverblijf werden ‘Bokitoproof’ gemaakt. Yvonne en haar man Gerrit keerden datzelfde jaar nog terug naar de plaats delict. Daar lag Bokito vredig op zijn zij, zich van geen enkel kwaad meer bewust. Yvonne: “Ik dacht: het is een ongeluk geweest, waar jij, Bokito, niks aan kon doen. Hoe kan ik dan boos op je zijn?”

Japanse apenterreur treft schoolkinderen

Stel je voor: tientallen apen breken uit Artis en trekken in een doldwaze roedel richting binnenstad, waar ze toeristen bespringen, baby’s grijpen uit hun buggy’s en lukraak in ledematen bijten. Klinkt als een nieuwe New Kids-film, maar enkele jaren voltrok dit scenario zich daadwerkelijk in Yamaguchi, een Japanse stad met zo’n 200.000 inwoners.

De doldwaze roedel makaken bespringt toeristen, grijpt baby’s uit hun buggy’s en bijt lukraak in ledematen

Meerdere makaken, veel geziene gasten in die contreien, terroriseerden in de zomer van 2022 wekenlang de angstige bewoners van die stad. Binnen enkele weken vielen zeker 58 slachtoffers, van kleine kinderen en jonge vrouwen tot bejaarden en zelfs volwassen mannen. 

“In mijn hele leven heb ik nog nooit zoiets gezien,” stamelde een gemeenteambtenaar in de lokale krant. “Ze zijn zo slim. Ze besluipen je en vallen van achteren aan en grijpen zich daarbij vast aan je benen.” In hetzelfde artikel vertelde een vader hoe hij beneden zijn zoontje hoorde krijsen, daar snel naartoe rende en zag hoe een makaak over zijn kindje stond gebogen. En een schoolhoofd vertelde hoe zijn kleuterschool werd belaagd: “De apen hebben het speelplein overgenomen.” 

Lokale politieagenten wisten evenmin wat ze met de agressieve en ongrijpbare roedel aan moesten, waarop de burgermeester besloot om gespecialiseerde apenjagers in te zetten. Die schoten al snel één van de boosdoeners dood, waarna de rust snel terugkeerde. Zowel de mensen als de makaken van Yamaguchi leefden daarna nog lang en gelukkig.

Santino ontsnapt met zijn chimpanseebende

In de zomer van 1997 grijpt Santino, een van de vele apen in de Zweedse dierentuin Furuvik Zoo, naar een grote steen. Met een slecht gemikte worp smijt de chimpansee die vervolgens richting de toeschouwers. Dan nog eens. En dan nog eens. Totdat het personeel denkt: dit is niet pluis. 

Een stenen smijtende aap in een dierentuin is an sich niet zo heel vreemd, maar een aap die munitieopslagplaatsen aanlegt en telkens aanvult, stukjes beton van zijn apenrots slijpt tot minirakketten en zijn aanvallen zorgvuldig en stiekem voorbereidt, is dat wel. Deze aap is niet agressief, maar systematisch boos. Gelukkig voor de bezoekers van Furuvik Zoo is Santino een zeer beroerde werper. Van de pakweg 50 stenen die hij onderhands gooit, treft er welgeteld één een bezoeker. Die raakt slechts licht gewond. 

Na tien jaar onderzoek besluit de dierentuin rigoureus in te grijpen. Het zijn de hormonen, zo concluderen ze en dus wordt de chimpansee gecastreerd in de hoop dat zo zijn agressie getemperd wordt. Dat plan lijkt aanvankelijk geslaagd, maar desondanks weet Santino toch nog eens opnieuw de internationale krantenkoppen te halen. In december 2022 ontsnapt hij namelijk uit zijn verblijf, samen met vier vrienden. “Dit zijn zeer sterke dieren die absoluut niet tam zijn,” waarschuwt de politie direct. Een gigantische klopjacht wordt op touw gezet, compleet met scherpschutters, ME-busjes en drones. Vier chimpansees, waaronder Santino, worden doodgeschoten, een vijfde raakt zwaargewond, maar overleeft. 

Chimpansee Travis gaat liefdesrivaal te lijf

Wat Bokito is voor Nederlanders, dat is Travis voor Amerikanen. Deze ‘showbizzaap’ werd geboren bij een fokker, maar op jonge leeftijd geadopteerd door het Amerikaans stel Jerome en Sandra Herold. Ze vonden een ordinaire kat of hond als huisdier te saai en dus kochten ze Travis. Voor 50.000 dollar. Het schattige exotisch huisdier groeide in hun rijtjeshuis in de stad Connecticut uit tot een volwassen, beresterke chimpansee. En daar bleek zijn omgeving uiteindelijk niet tegen bestand. 

Twee trieste gebeurtenissen gingen vooraf aan het drama dat zich in huize Herold zou gaan afspelen. In 2000 verloren Jerome en Sandra hun dochter Suzan bij een tragisch auto-ongeluk. Vier jaar later sloeg het noodlot opnieuw toe: Jerome Herold overleed aan kanker. Sandra bleef alleen achter en leek de huischimpansee te beschouwen als een soort vervanging van haar overleden dierbaren. Alles deed zij samen met Travis: ze hadden winkeluitjes in de stad, hij ging mee op de sleepwagen tijdens Sandra’s werk en de vrouw stapte zelfs samen met Travis in bad. Soms werd het wel erg intiem, zo oordeelden psychologen later. 

Travis was ook superslim: hij logde zelf in op de pc om foto’s te bekijken, zapte met een afstandsbediening naar zijn favoriete programma’s op tv en poetste keurig zijn eigen tandjes. De hyperintelligente aap kreeg op den duur zelfs zijn eigen carrière op televisie, in reclamespotjes en slechte sitcoms. 

Maar in 2009 werd de geliefde aap van het ene moment op het andere staatsvijand nummer één. Sandra Herold kreeg bezoek van een vriendin, die de huischimpansee als liefdesrivaal beschouwde. Travis – 14 jaar oud en 90 kilo zwaar – twijfelde niet en besprong deze 55-jarige vrouw. En hoe. De aap beet haar beide handen eraf en verwoestte haar neus, ogen, lippen en kaak. Herold rende naar de keuken, greep en mes en begon op haar huisdier in te steken om hem te stoppen. Travis ging er echter vandoor, met de inmiddels gealarmeerde politie op zijn hielen. Die schoot het beest uiteindelijk morsdood. 

Het vrouwelijke slachtoffer, Charla Nash, kon het wonderwel allemaal navertellen, maar wel met een verminkt gezicht en een groot trauma. Enkele jaren later sponsorde het Amerikaanse leger haar gezichtstransplantatie. “Het heeft me een nieuw leven gegeven. Ik kom weer buiten en maak weer deel uit van de wereld,” zei ze daarover. In 2016, vijf jaar na de transplantatie, was het echter gedaan met de blijdschap: haar lichaam stootte het nieuwe gezicht af. Inmiddels zou het weer ietsje beter gaan. 

Sandra Herold, die nu haar man, dochter én aap kwijt was, zei in de nasleep: “Ik voel me leeg. Hij sliep elke nacht bij me. Je weet pas wat een chimpansee is als je met hem hebt gegeten en gewassen.” 

Wetgeving over welke huisdieren je wel en niet kunt houden, was er niet. Jarenlang werd daarvan de noodzaak niet ingezien omdat het maar zou gaan om ‘een paar gekken met exotische huisdieren’. Na de aanval van Travis viel in Amerika echter het kwartje: het gebrek aan regels had een serieus veiligheidsprobleem veroorzaakt. Duizenden wilde dieren leefden gewoon in woonwijken, zonder enig toezicht. Sommige staten grepen meteen in. Het houden van chimpansees en andere gevaarlijke dieren werd verboden of streng gereguleerd. Andere staten deden niets. Een landelijke wet kwam er niet. Het werd, zoals zo vaak in de VS, een rommeltje van regels per staat.

Terrorapen doden kinderen in Oeganda

Wie een aap vernoemt naar een gevreesd dictator vraagt natuurlijk om moeilijkheden. Van alle wilde chimpansees die rondhangen in het gigantische Kibale National Park van Oeganda, was het uitgerekend Saddam die zich als enige misdroeg. En hoe. Terwijl zijn soortgenoten druk waren om rode colobusapen en andere diersoorten op te jagen, had Saddam het bijna exclusief voorzien op toeristen en lokale dorpsbewoners. Specifieker: op kinderen. Hoe kleiner, hoe beter. 

Zijn golf van terreur begon medio jaren negentig, toen de aap een klein kind van de rug van een vrouw greep. Dat kindje kwam er goed vanaf, maar Saddam werd almaar agressiever. Kort daarna viste de chimpansee een baby uit een woning door open raampje, waarop het halve dorp het beest achternaging met stokken en speren. De baby werd gered, maar wel met een gat in haar schedel en een afgebeten armpje. 

Tegen de zomer van 1998 had Saddam zeven kinderen aangevallen, waarvan er twee de aanval niet overleefden. Na de brute moord op een anderhalf jaar oude baby was de maat vol voor de dorpelingen. Ze volgden Saddam naar een moeras, waar ze de aap omsingelden en doorzeefden met hun speren.

De apenterreur in Oeganda is er sindsdien niet beter op geworden. In het ganse land nemen conflicten tussen mensen en chimpansees toe, vooral doordat bossen verdwijnen en de dieren zich dichter bij de dorpen vertonen. 

In 2014 leidde dat tot een drama dat elke horrorfilm doet verbleken. “Ik was aan het tuinieren toen er ineens een chimpansee kwam aanlopen,” blikte dorpsbewoonster Ntegeka Semata terug in National Geographic. Het beest, een forse mannetjeschimpansee, greep in een oogwenk haar tweejarige zoontje en rende ermee het bos in. Het arme mannetje had geen schijn van kans. “Hij brak zijn armpje af, verwondde zijn hoofd, en opende zijn buik waarbij hij de nieren verwijderde,” aldus de ontredderde moeder later. 

‘Chimpansees zijn nuttig en we moeten ze met rust laten. Maar dat is moeilijk uit te leggen aan iemand wiens kind dood is’

Sindsdien maakten killerapen in deze regio zeker vier dodelijke slachtoffers, en zes zwaargewonde. “Het is hier onveilig voor vrouwen en kinderen,” concludeerde een local in 2020. “Sinds 2007 zijn er vijf kinderen vermoord. Mensen vertellen ons dat chimpansees nuttig zijn en dat we ze met rust moeten laten. Maar dat is moeilijk uit te leggen aan iemand wiens kind dood is.”

Heroïsche apen

Ze zijn er ook: apen van wie Bokito veel had kunnen opsteken. Zoals soortgenoot Binti Jua uit Chicago. Toen in 1996 een 3-jarig jochie in haar gorillakuil viel, met daarin ook zes andere laaglandgorilla’s, snelde deze 8-jarige moeder – met haar eigen baby op de rug – direct naar het gewonde kind toe. Niet om hem toe te takelen, maar juist om het jochie te beschermen tegen de andere apen. Terwijl omstanders met angst toekeken, hield Binti Jua de kleine peuter in haar armen alsof het haar eigen jong was. Vanaf dat moment ging ze als heldin door het leven: ze ontving stapels kaarten, cadeaus en talloze bananen als dankbetuiging. 

In 2014 ging een filmpje van een andere heroïsche aap de wereld over. Omstanders op een druk treinstation zagen een makaak bungelen aan de bovenleidingen, toen het beest een elektrische schok kreeg en bewusteloos neerviel op het spoor. Terwijl treinen langs raasden, begon een andere makaak aan een langdurige reddingspoging. Gedurende twintig minuten was hij bij zijn bewusteloze kameraad. Hij schudde hem krachtig, beet in zijn nek en ledematen, en dompelde hem herhaaldelijk onder in plassen water op het spoor. Omstanders keken vol ongeloof toe hoe de aap als een volleerd EHBO’er zijn geëlektrocuteerde vriend van een gewisse dood redde. 

Dat apen in staat zijn tot grootse dingen, begrijpen ze in het Amerikaanse Boston ook. Daar traint men kapucijnaapjes in het Helping Hands-programma om mensen met een ernstige lichamelijke beperking te assisteren bij alledaagse taken: lichtknopjes bedienen, voorwerpen oprapen, koelkastdeuren openen en zelfs videobanden of dvd’s verwisselen. Een soort blindengeleidenhond dus, maar dan bungelend aan je lamp.

Killerapen? Broodje aap!

Primate, waarin ‘huischimpansee’ Ben na een beet van een hondsdolle mangoest transformeert in een meedogenloze moordmachine, is niet de eerste film die de aap als moordlustig monster afschildert. Klassiekers als Planet of the Apes, King Kong en Congo gingen de filmmakers voor. Volkomen onterecht, zo oordeelt Michael Wilson, een Amerikaanse primatoloog die al een kwart eeuw geweld en agressie bij apen bestudeerd. “Primate begint met een eenzame, hondsdolle chimpansee die iemands gezicht eraf scheurt. Dat is gebaseerd op echte gevallen. Kijk maar naar het verhaal van Travis. Chimpansees hebben wel vaker mensen verwond en gedood, net als andere apen dat hebben gedaan. Ze zijn sterk. Ze zijn krachtig. Ze hebben scherpe tanden. Ze kunnen veel schade aanrichten. Als ze geprovoceerd worden of zich om welke reden dan ook bedreigd voelen, zijn ze daartoe in staat. Maar het is niet de demonische, monsterlijke kracht die tegenwoordig in films wordt getoond. Bovendien snappen filmmakers niet echt dat dieren in het wild veel tijd besteden aan heel saaie dingen: voedsel zoeken en eten. Elkaar doden en elkaar in elkaar slaan gebeurt niet vaak. Als chimpansees altijd als monsters worden afgeschilderd, wie gaat ze dan nog redden? En ze zijn bedreigd. Mensen vormen een veel groter gevaar voor chimpansees dan chimpansees voor mensen. In grote delen van Afrika jagen mensen op ze voor voedsel. En we vernietigen hun leefgebied. We schaden chimpansees op talloze manieren. Net als veel andere dieren lopen ze het risico uit te sterven. Als mensen wilde dieren als bedreigende monsters zien, is de reactie: ‘Nou, dan moeten we ze doden om onszelf te redden.’ Terwijl de waarheid is dat de meeste wilde dieren ons met rust laten, tenzij we ze lastigvallen.”