Hoe juf Christa omkwam voor de ogen van miljoenen kijkers

Cape Canaveral, 28 januari 1986. De ogen van de wereld zijn gericht op lanceerplatform 39B, waar de Space Shuttle Challenger op het punt staat te vertrekken. Onder de toeschouwers zijn Christa McAuliffe’s ouders, haar man Steven en hun twee kinderen Caroline en Scott. In scholen in heel Amerika hebben miljoenen leerlingen zich rondom tv-toestellen verzameld om deze nu al legendarische lancering te volgen. ‘Hun’ juf Christa is de allereerste ‘gewone burger’ die de ruimte in mag. Zij is de uitverkorene, uit een selectieprocedure met maar liefst 11.000 docenten, om twee lessen vanuit de ruimte te geven.

Even na half twaalf ‘s ochtends stijgt de shuttle met donderend geraas op. Gejuich en applaus barsten los. Maar niet veel later verscheurt een felle vuurbal de kraakheldere hemel. Verbijstering aan de grond, in de controlekamers en in woonkamers wereldwijd. Christa’s familieleden klampen zich in shock aan elkaar vast. In een oogwenk slaat euforie om in horror. NASA’s commentator stamelt dat er ‘overduidelijk een groot mankement’ is. Langzaam dringt de realiteit door: de Challenger is uiteen gespat, live op televisie, met zeven zielen aan boord. De eerste keer dat Amerikaanse astronauten omkomen tijdens een vlucht. Dat daar nét de meest geliefde lerares van Amerika tussen zit, komt extra hard aan.

Te hoog gegrepen

Christa McAuliffe groeit op in een tijdperk dat in het teken staat van de ruimtevaart. Ze wordt geboren in 1948, precies in de jaren dat Amerika de eerste stappen richting de sterren zet. Als tiener verslindt Christa elk nieuwsbericht over Project Mercury en de Apollo-missies. Als John Glenn in 1962 als eerste Amerikaan rond de aarde cirkelt, kan de 13-jarige Christa haar opwinding niet bedwingen. “Weet je wel dat er op een dag mensen naar de maan gaan? Misschien wel met de bus. En daar wil ík bij zijn!” zegt ze enthousiast tegen een vriendin. Het ruimtevirus heeft haar te pakken. Maar het leven van een astronaut is voor de meeste stervelingen vrij letterlijk te hoog gegrepen, en dus wordt Christa Corrigan juffrouw op een middelbare school.

In 1970 trouwt ze met haar jeugdliefde Steven McAuliffe, met wie zij een zoontje en dochtertje krijgt. Het gezin verhuist naar Concord, een kleine stad ten noorden van New York, waar Christa haar passie voor de ruimtevaart gretig overbrengt op de leerlingen van Concord High School. De bevlogen lerares houdt er zo haar eigen, speelse werkwijze op na. Ze organiseert excursies, laat gastsprekers vertellen en ontwikkelt haar eigen lesprogramma’s, zoals ‘De Amerikaanse Vrouw.’ In haar lokaal prijken foto’s van NASA-astronauten naast posters van Martin Luther King. Haar levensmotto: “Gewone mensen kunnen evengoed de loop van de geschiedenis bepalen, net als generaals en presidenten.”  

In de vroege jaren 80 begint het Amerikaanse ruimtevaartprogramma iets van zijn glans te verliezen. Na succesnummers als de maanlanding en Skylab, kampt NASA met teruglopende publieke interesse en worstelt het met het budget. President Ronald Reagan lanceert daarom in 1984 een ludiek plan om ruimtevaart weer sexy te maken: breng een gewone burger de ruimte in, liefst een leraar, iemand met wie miljoenen zich kunnen identificeren. Als Christa voor de eerste keer van dit project hoort, valt ze zowat van haar stoel. Dit is háár kans. “Ik keek mee hoe het ruimtetijdperk werd geboren en nu wil ik graag meedoen,” schrijft ze vastberaden op haar NASA-sollicitatieformulier. Ze weet: een fulltime astronaut zal ze niet meer worden, maar voor dit project – een korte missie speciaal voor een leraar, een unieke kruising van haar twee passies – is zij geboren. En met haar 11.000 anderen.

De aanmeldfase van het Teacher in Space Project verloopt in de sferen van uitzinnige talentenjachten als Idols en America’s Got Talent. Biologiejuffen, scheikundedocenten, gymleraars: iedereen wil mee. Christa’s cv is degelijk, maar niet uitzonderlijk. Zelf schat ze haar kansen minimaal. Maar achter de schermen zoekt NASA niet per se naar de docent met de beste papieren, maar met het grootste charisma. Precies de eigenschap waarmee de geboren verhalenverteller uit New Hampshire met kop en schouders boven de concurrentie uitsteekt.

In juni 1985 hoort Christa dat ze bij de laatste tien finalisten zit. Samen met de negen anderen wordt ze een week lang ondergedompeld in de wereld van NASA. In het Johnson Space Center in Houston worden ze aan de tand gevoeld door astronauten en psychologen. Christa charmeert alles en iedereen. “Ze had een aanstekelijk enthousiasme,” herinnert NASA-functionaris Alan Ladwig zich later. Dat enthousiasme levert de 36-jarige juf maatschappijleer op 19 juli 1985 de winst. In de Roosevelt Room van het Witte Huis, waar vicepresident George H.W. Bush zojuist haar naam heeft omgeroepen, slaat Christa haar handen voor haar gezicht. “Het komt niet vaak voor dat een leraar met een mond vol tanden staat,” grapt ze in haar eerste reactie. Tegen de andere finalisten: “Als de shuttle straks opstijgt, gaat er misschien één lichaam omhoog, maar ik neem tien zielen mee.” 

Het leven van Christa McAuliffe is daarna een wervelwind. De sympathieke docente verschijnt in talkshows en op persconferenties door het ganse land. Ze wordt een overnight celebrity, iets wat ze benadert met dezelfde nuchterheid waarmee ze haar klas vol pubers bestiert. In de Tonight Show met Johnny Carson hangt ze ontspannen achterover in de stoel. “Ik hou al vijftien jaar lang orde over dertig tieners in een klas,” zegt ze daar. “Een kwartiertje met Johnny Carson hou ik dan ook wel vol.” Amerika sluit de innemende lerares in het hart. Christa benut elke kans om haar boodschap over te brengen: onderwijs is magie. In interviews  – van lokale kranten tot het populaire programma Good Morning America – benadrukt ze haar missie. Ze wil laten zien hoe belangrijk leerkrachten zijn, en hoe ruimtevaart ons allemaal aangaat. “Ik wil het perspectief van een doodnormaal mens naar de ruimte brengen. Bedenk eens: er komt straks ruimte-rechtspraak, bedrijven die in de ruimte werken… Studenten moeten daarop voorbereid zijn.” 

Christa’s NASA-training begint in september 1985, slechts vier maandjes vóór lift off. In het astronautentrainingscentrum van Houston krijgt ze een blauw vluchtpak met haar naam erop en een eigen stoel in de simulators. Ze wordt formeel geen astronaut – daarvoor is de opleidingsperiode te kort – maar draagt de titel Payload Specialist, ofwel bemanningslid met specifieke taken. Samen met haar back-up, Barbara Morgan, krijgt ze gewichtloosheidstraining in de beruchte Vomit Comet en survival drills in het water. Christa doorloopt het allemaal met twee vingers in de neus. “Ze was veruit de breedst georiënteerde en meest gebalanceerde persoon van ons allemaal,” zou de betrokken NASA-psycholoog Terrence McGuire later terugblikken. Ook missiecommandant Dick Scobee, piloot Mike Smith, astronauten Judy Resnik, El Onizuka en Ron McNair, en Gregory Jarvis, de andere ‘civiele passagier’, zijn onder de indruk van Christa. 

‘Ik wil laten zien hoe het is om daarboven te leven,’ vertelt Christa. ‘Hoe eet je in de ruimte, hoe ga je naar de wc? Dat vinden kinderen geweldig om te weten’

Eenvoudige proefjes

Toch ligt haar eigen focus op één ding: onderwijs. Terwijl haar collega’s de technische ins en outs van de shuttle onder de knie krijgen, is Christa druk met het voorbereiden van haar lessen in de ruimte. En die moeten niet ingewikkeld zijn, maar vooral leuk, speels en inspirerend. “Ik wil laten zien hoe het écht is om daarboven te leven,” vertelt ze in een interview. “Eten! Kinderen hebben misschien geen relatie met satellieten, maar wel met ontbijt, lunch en diner. Hoe eet je in de ruimte? Hoe slaap je? Hoe ga je naar de wc? Dat vinden kinderen geweldig om te weten.”

Samen met NASA’s educatieve teams bedenkt ze eenvoudige proefjes om die vervolgens in gewichtloosheid uit te voeren. Hoe zien vloeistoffen eruit zonder zwaartekracht? Wat gebeurt er met bruisende tabletten in de ruimte? Hoe leg je de wetten van Newton uit in een shuttle? Die demonstraties zulle live uitgezonden worden, ook op scholen, aan miljoenen Amerikaanse studenten. Zelf kijkt ze vooral uit naar haar rondleiding door de shuttle – ‘het ultieme schoolreisje’ – en haar les over de toekomst van ruimtevaart, waar ze ook een titel voor heeft bedacht: Where We’ve Been, Where We’re Going, Why. 

De lancering van missie STS-51-L staat gepland voor juli 1985, maar wordt wegens technische én klimatologische problemen alsmaar uitgesteld. Christa brengt de kerstdagen van 1985 nog thuis door – het laatste rustige moment met haar familie  – en keert dan terug naar Florida voor de finale voorbereidingen. In haar laatste toespraak op Concord High zegt ze tegen haar leerlingen: “Ik wil eigenlijk helemaal geen afscheid van jullie nemen… Ik kom terug voor jullie diploma-uitreiking. Ik heb NASA duidelijk gemaakt dat ik die niet mag missen.” Het applaus in de aula is oorverdovend. De leerlingen hebben spandoeken gemaakt (‘Good luck, Mrs. McAuliffe!’) en ze zingen haar lievelingslied. Christa pinkt een traantje weg. “Daag jezelf uit, ga zo ver je kunt,” geeft ze haar klas mee. “Kijk naar mij: als ík zó ver kan komen, kunnen jullie het ook.”

Op 28 januari 1986 staan de sterren dan eindelijk gunstig. Althans, volgens NASA. De technici, nauw betrokken bij dit project, zijn er minder gerust op. Het is die ochtend namelijk ijzig koud in Florida en dat zijn allerminst ideale omstandigheden voor een raketlancering. Werktuigbouwkundige Roger Boisjoly, niet de minste, zegt ‘deeply concerned’ te zijn dat de rubberen O-ringen door de kou hun veerkracht zullen verliezen. Ook benadrukt Boisjoly dat ze simpelweg niet weten of de afdichting bij zulke temperaturen nog wel functioneert. Zijn collega Robert Lund doet daar nog een schepje bovenop door te stellen dat lanceren onder 12 graden Celsius hoogst onverantwoord is en hij adviseert daarom expliciet de boel nog maar eens uit te stellen.

Aan de andere kant van de lijn groeit de frustratie bij NASA. Raketmanager Lawrence Mulloy veegt de bezwaren van tafel en reageert scherp: “My God, when do you want me to launch, next April?” In zijn ogen is het bewijs te dun en zijn eerdere lanceringen met schade aan de O-ringen geen reden om nu te stoppen. Binnen NASA klinkt het argument dat er een veiligheidsmarge is en dat er geen harde data zijn die bewijzen dat het mis zal gaan. De lancering is bovendien al zes keer uitgesteld in de weken ervoor, en ook de afgelopen dagen. De druk is hoog, er kijken overal ter wereld camera’s mee en in de VS is dit hét media-event van het jaar. Kortom: er moet en zal gevlogen worden. De ingenieurs protesteren nog, maar hun bezwaren verdwijnen uit het officiële besluit. De kou, het ijs en de twijfels blijven achter op aarde, terwijl de Challenger zich klaarmaakt voor lift off.

Nachtmerrie

Christa en haar zes crewmaten hijsen zich in hun ruimtepakken en nemen plaats in de Challenger. Om 11.38 uur klinkt het startsein. De raketmotoren ontbranden en de shuttle komt langzaam los van het platform. Op de tribune houden Grace en Ed Corrigan hun adem in terwijl hun dochter boven een vuurstaart omhoog schiet. In Concord, New York, Los Angeles, Londen, Tokyo én  – via CNN – in Nederland staren kinderen, ouders en leraren naar dezelfde beelden. Euforie. Voor 73 seconden. Zo lang duurt Christa’s droom, voordat die verandert in een nachtmerrie. Op het beeldscherm zien kijkers een witte wolk, die zich als een bizarre vuurwerkexplosie splitst in twee kronkelende rookpluimen.

Op de tribune bij Cape Canaveral is even verwarring: klopt dit wel? Hoort dit bij de lancering? Mensen knijpen hun ogen samen tegen de felle winterzon. Het besef dringt langzaam door dat dit níet de bedoeling is. Een NASA-stem bevestigt met enige aarzeling: “Flight control is looking very carefully at the situation… clearly a major malfunction…”. Dan, na een stilte waar geen eind aan leek te komen, de woorden die niemand wil horen: “We have a report from the flight dynamics officer the vehicle has exploded”. Vuur en puin regenen neer boven de Atlantische Oceaan. De NASA Challenger is weg.

Die avond spreekt President Reagan het land toe in een emotionele televisietoespraak, speciaal gericht tot ‘de schoolkinderen die meekeken’. “Ik weet dat het moeilijk te begrijpen is, maar soms gebeuren er pijnlijke dingen zoals deze. Het maakt allemaal deel uit van het proces van verkenning en ontdekking. Het maakt allemaal deel uit van het nemen van een gokje en het verbreden van de horizon van de mens. De toekomst is niet voor angsthazen; het behoort toe aan de dapperen. Wij rouwen om zeven helden.”

In de nasleep blijkt dat Christa McAuliffe en de zes andere Challenger-astronauten de explosie zelf hoogstwaarschijnlijk overleefden, maar pas omkwamen door de genadeloze klap die hun losgerukte cabine even later maakte tegen de oceaan. In de dagen na de ramp wonen ruim tien miljoen Amerikanen herdenkingsdiensten bij. Christa McAuliffe wordt daarin de icoon van de tragedie, de doodgewone docente die haar leven gaf voor een hoger ideaal. Er worden beurzen, scholen, bibliotheken en zelfs een planetarium naar haar vernoemd. Binnen een jaar verrijzen ruim veertig scholen wereldwijd die haar naam dragen.

Haar moeder, Grace Corrigan, weigert weg te zakken in verdriet. Op 75-jarige leeftijd reist ze stad en land af om over haar dappere dochter te vertellen. “Mensen willen graag weten wie ze was,” zegt ze tegen People Magazine. “Ze heeft zoveel levens geraakt.” Overal waar ze komt, bedankt ze leraren voor hun inzet en deelt ze anekdotes over Christa’s passie. Het is haar manier om haar dochter levend te houden in de harten van anderen. Christa’s vader Ed reageert anders: hij is woedend. Uit privé-notities blijkt later hoe hij NASA verantwoordelijk houdt voor de dood van zijn dochter. “Mijn dochter stierf niet voor het ruimteprogramma,” schrijft Ed bitter. “Ze stierf door NASA’s ego’s en onverantwoorde beslissingen.” NASA en Thiokol, de betrokken fabrikant van de raket, schikken later met de families van de omgekomen crew voor in totaal 7,7 miljoen dollar. 

73 seconden. Zo lang duurt de droom, voordat die verandert in een nachtmerrie. Kijkers zien een witte wolk, die zich als een vuurwerkexplosie splitst in twee rookpluimen

Speciaal eerbetoon

Christa’s echtgenoot Steven trekt zich na de ramp bewust terug uit de publiciteit. Hij voedt hun twee kinderen, Scott en Caroline, alleen op en probeert hen een zo normaal mogelijke jeugd te geven, weg van de spotlights. Jaren later hertrouwt hij en wordt hij federaal rechter. Scott en Caroline, die hun moeder op 9- en 6-jarige leeftijd verloren, treden uiteindelijk in haar voetsporen: allebei worden ze leraar.

Sinds 1990 huist in Concord het McAuliffe-Shepard Discovery Center, een interactief museum ter ere van Christa en astronaut Alan Shepard. Overal in het land staan nu Challenger Learning Centers, educatieve centra waar kinderen in simulators kunnen ervaren hoe het is om astronaut te zijn. Die worden opgericht op initiatief van de nabestaanden, die iets positiefs willen laten groeien uit de as van de ramp. In 2018 volbrengen twee andere ‘leraar-astronauten’, Joe Acaba en Ricky Arnold, een speciaal eerbetoon: aan boord van het International Space Station voeren ze eindelijk Christa’s lessen uit. Ze filmen hoe waterbellen zweven en hoe een tolletje eindeloos door blijft draaien in gewichtloosheid, precies zoals Christa het ooit had willen laten zien. Op aarde kijken duizenden schoolkinderen ademloos toe. Het heeft even geduurd, maar de Teacher in Space-missie, en bovenal die van Christa, is daarmee in zekere zin toch geslaagd.