Verpest op het oude nest: voor deze clubiconen werd hun droombaan een nachtmerrie

Het paard en de ruiter

Marco van Basten (Ajax)
Actief als speler: 1981-1987
Actief als coach: 2008-2009

De voetbalcarrière van Marco van Basten eindigde ontzettend treurig. Alsof je in de bioscoop op het puntje van de stoel geniet van een ongekend meesterwerk, maar vlak na de pauze de filmrolletjes opeens op blijken te zijn. Op zijn 28ste speelt hij de laatste wedstrijd van een nog lang niet voltooide loopbaan. Járenlang keert hij zich af van de voetballerij, te pijnlijk. Maar hoe romantisch is het dat hij toch besluit terug te keren, nu als coach? Slaagt hij erin de voetbalwereld net als dat andere Hollandse voetbalicoon, Johan Cruijff, opnieuw te besprenkelen met magie? Ja! Co Adriaanse stelt dat een goed paard nog geen goede ruiter is, toch besluit de KNVB Van Basten te benoemen tot bondscoach. Hij heeft dan enkel wat ervaring opgedaan bij Jong Ajax, maar dat is kennelijk geen bezwaar. We hebben het hier wel over Van Basten! Hij tekent gelijk maar voor vier jaar.

Het WK van 2006 eindigt na een schoppartij tegen Portugal, op het EK van twee jaar later oogst hij meer bewondering. Oranje speelt onder zijn leiding champagnevoetbal tegen Frankrijk (4-1) en Italië (3-0). Het Rusland van Guus Hiddink stopt de oranje machine, maar het volk heeft genoten. Tijd voor Ajax, de club waar hij alle supporters zo vaak op de banken kreeg als magnifieke spits. Het wordt een fiasco dat is samen te vatten in één woord: pannenkoek. Dat roept een boze supporter na weer een nederlaag, nu tegen Heerenveen. Na een pak slaag bij Sparta (4-0) houdt hij de eer aan zichzelf, vlak voordat zijn eerste seizoen is afgelopen. Hij acht zichzelf niet goed genoeg om Ajax naar een hoger plan te tillen. Later concludeert hij bij Heerenveen en AZ opnieuw dat het goede paard toch niet zo’n goede ruiter is. 

Straatvechter staat snel op straat

Mark van Bommel (PSV)
Actief als speler: 1999-2005, 2012-2013
Actief als coach: 2018-2019

“Iedereen weet wat ik met die club heb,” zegt Mark van Bommel met een strak gezicht voor de camera van de NOS. Het is dan al een jaar geleden dat hij ontslagen is door PSV, maar de tijd heeft haar helende werking nog niet gedaan. “Ik neem het de clubleiding nog steeds kwalijk. Het heeft mij geraakt.” De weg is al geplaveid, of om toenmalig directeur Toon Gebrands te citeren als Van Bommel in 2018 wordt aangesteld als nieuwe trainer: “Mark is bij de jeugd klaargestoomd voor het grote werk.” Van Bommel verdiende als voortreffelijke middenvelder ook zijn sporen bij Fortuna Sittard, FC Barcelona, Bayern München en AC Milan, maar bovenal is hij PSV’er. Hij is het gezicht van het elftal dat jaar na jaar afrekent met Ajax en Feyenoord. Met een iconische hattrick in de Johan Cruijff Arena als toonbeeld van de Eindhovense suprematie in Van Bommels tijdperk. Bij PSV sluit hij zijn prachtige carrière af, hij heeft de club dan in totaal zeven jaar gediend.

In de jeugdopleiding krijgt hij de kans zichzelf te ontplooien, of beter gezegd: warm te draaien voor het hoofdtrainerschap van het eerste elftal. De strateeg op het middenveld, uitgerust met een straatvechtersmentaliteit waar ze op de Eindhovense tribunes zo dol zijn: dat kan niet anders dan een goede trainer worden. Wat heet! Van Bommel lijkt zijn spelers te beroeren met een toverstaf, hij verpulvert alle eredivisierecords. De eerste dertien competitiewedstrijden zijn allemaal omgezet in winst, maar ondanks die formidabele start moet de landstitel aan Ajax worden gelaten. Die klap lijkt het daaropvolgende seizoen nog niet verwerkt, opeens weet dat eerder nog zo superieure PSV niets meer te winnen. Bovendien zorgt Van Bommels dominante gedrag voor steeds meer wrijving en verslechtert de sfeer op de anders zo gemoedelijke Herdgang. Na een dienstverband van anderhalf jaar zet de PSV-directie Van Bommel op straat, na een (onterechte) 3-1 nederlaag in De Kuip. En nee, daar heeft hij een jaar later nog steeds geen begrip voor. 

Trein ontspoort in Catalonië

Ronald Koeman (FC Barcelona) 
Actief als speler: 1989-1995
Actief als coach: 2020-2021

Het cv van Ronald Koeman is volstrekt uniek. Als speler dient hij alle drie de traditionele topclubs, om vervolgens ook zowel Ajax, Feyenoord als PSV te trainen. Koeman kan bij al zijn ex-topclubs door de voordeur binnenwandelen, maar zijn wáre droomclub speelt niet in Amsterdam, Rotterdam of Eindhoven, maar in Spanje. Als coach van PSV vertrekt hij ad hoc naar Valencia, want ‘deze trein komt misschien maar één keer voorbij’. Het is de eerste serieuze kans om in Spanje te trainen, maar Valencia moet vooral een tussenstation worden naar de gedroomde eindhalte: Barcelona, de club die hij met zijn rake vrije trap tegen Sampdoria de eerste Europa Cup I uit de clubhistorie schonk. 

Maar zijn periode in Valencia valt tegen, in Nederland moet hij zijn carrière weer op de rails zien te krijgen. Dat lukt niet meteen als trainer van AZ (waar hij na een paar maanden al wordt ontslagen), maar wel bij Feyenoord, waarna hij een kans in Engeland krijgt en vooral bij Southampton zijn naam als topcoach bevestigt. Het Nederlands elftal is een logische volgende bestemming waarmee hij zich verheugt op het EK van 2020. Door de coronacrisis wordt dat toernooi een jaar later gespeeld, maar zónder Koeman aan het roer bij Oranje. Die krijgt tussentijds een aanbieding die hij niet kan weigeren (vindt hijzelf). 

De KNVB neemt in aanloop naar dat EK voor geen enkele geïnteresseerde club of bond de telefoon op, maar ja: Koeman heeft een speciale FC Barcelona-clausule in zijn contract. Een half jaar eerder heeft hij zijn droomclub vanwege dat EK nog afgewimpeld, dat wil hij niet nog eens. De Catalaanse coup is geslaagd, Koeman springt in de coupé naar Spanje. Daar treft hij een club in verval. Dat is geen nieuws, een 8-2 nederlaag tegen Bayern München is de reden dat Koeman wordt aangesteld. Lionel Messi is ontevreden en dan zijn er nog veel financiële problemen. Na een stroeve start pakt Barça in de lente toch de koppositie, maar dat die fijne uitgangspositie niet leidt tot een landstitel wordt Koeman zwaar aangerekend.

De geruchten over een ontslag zwellen aan, maar de clubleiding kan geen geschikte opvolger vinden, dus Koeman blijft aan. Geld om het contract van Messi te verlengen is er niet, Koeman moet het doen met een transfervrije versterking als Memphis Depay. Luuk de Jong wordt gehuurd. “We zijn een elftal in opbouw. Onze talenten van vandaag kunnen de sterren van de toekomst worden. Maar heb geduld,” vraagt Koeman tevergeefs na een reeks tegenvallende resultaten. Dat geduld is er niet, supporters belagen zijn auto als hij Nou Camp verlaat, een ontslag is onvermijdelijk. Vijftien maanden heeft de periode geduurd waarin hij weliswaar een Spaanse beker wint, maar veel meer verliest. Een droom is ontspoord.

Op wankele benen in De Kuip

Mario Been (Feyenoord)
Actief als speler: 1982-1988
Actief als coach: 2009-2011

Als ESPN-analyticus is het de bedoeling om zoveel mogelijk neutraliteit uit te stralen, maar toch praat Mario Been vaak in de wij-vorm in zijn beschouwingen over Feyenoord. Maakt ook niet uit, zijn voorkeur verbergen zou hypocriet voelen. Been is geboren in de Rotterdamse Bonaventurastraat, ziet als talent hoe Johan Cruijff zijn cluppie in 1984 kampioen maakt waarna een jaar later Cruijffs plekje voor ‘Mariodonna’ is. Als assistent-coach van Bert van Marwijk wint hij met Feyenoord de UEFA Cup in 2002 en nadat Been het op eigen benen uitstekend doet bij NEC is hij rijp voor zijn droombaan. Feyenoord is financieel aan lagerwal geraakt, maar het verzoek uit Rotterdam kan hij logischerwijs niet weerstaan. Dat hij het met een vierde plaats en een (verloren) bekerfinale in zijn eerste seizoen alleraardigst doet is iedereen allang weer vergeten. Wat wél beklijft: de 10-0 nederlaag in Eindhoven en het vernederende einde van het dienstverband.

Na de beschamende vertoning tegen PSV, ook wel bekend als de ‘Feyemoord’, mag Been nog blijven zitten: zelfs een tiende plaats is geen reden voor ontslag. Het is de periode waarin hij Jhonny van Beukering moet opstellen. De gemiddelde supporter heeft nog een betere conditie dan de spits van Feyenoord, maar iedereen met enige aanleg is meer dan welkom bij de straatarme Rotterdammers. De club is op trainingskamp voor Beens derde seizoen, maar daar gaat het alsnog mis. Aanvoerder Ron Vlaar deelt pen en papier uit waarmee de spelers kunnen aangeven of ze nog wel of geen vertrouwen hebben in hun coach. Een meerderheid besluit van niet, de nieuwe technisch directeur, Martin van Geel, ziet geen andere mogelijkheid dan Been een ontslagbrief te sturen. Getuige de ESPN-analyses heeft dat besluit geen invloed gehad op zijn Feyenoord-gevoel, de naam van Van Geel kan hij nog altijd niet horen.

Clubliefde maakt blind

John Heitinga (Ajax)
Actief als speler: 2001-2008, 2015-2016
Actief als coach: 2023, 2025

“Doe het nou niet,” adviseert zijn bloedeigen zaakwaarnemer Rob Jansen. Hij weet dat dit niet het moment is om in te stappen bij Ajax. Maar liefde maakt blind en Johnny Heitinga is nou eenmaal stapelverliefd op Ajax. In 2023 is hij niet zo netjes afgedankt nadat hij als interim-coach probeert te redden wat er te redden valt, maar dat heeft niet gezorgd voor een deukje in zijn warme gevoelens voor de club. “En dan zegt ie met droge ogen dat Ajax Heitinga gaat helpen. Ja, naar de klote,” loopt Jansen leeg in De Telegraaf. Hij doelt op Sven Mislintat, de man die in de zomer van 2023 een nieuw Ajax wil bouwen. Daarbij heeft hij dus geen behoefte aan Heitinga. Die gaat niet naar de klote, maar naar Engeland. Bij West Ham United en Liverpool werkt hij als assistent, maar dan volgt toch weer die lokroep uit Amsterdam. Zíjn Amsterdam.

Er is weinig geld en een selectie die niet in balans is, toch moet er aanvallender worden gespeeld dan onder Francesco Farioli. En wie weet nou beter hoe je Ajax-voetbal speelt dan zo’n rasechte Ajacied als Heitinga? Hij doorloopt als speler de jeugdopleiding, wordt er international, verdient een transfer naar Atlético Madrid, speelt lang voor Everton, maar zijn imposante loopbaan kan maar op één plek eindigen: in de Johan Cruijff Arena. Dat wordt vanwege zijn fysieke staat geen succes, maar in de jeugdopleiding ligt gelijk een baantje klaar om zijn trainerscarrière af te trappen.

Tien jaar later is daar de aanbieding om hoofdtrainer te worden van zijn club. Hij heeft bij Liverpool meegekeken met Arne Slot, die ervaring gekoppeld aan zijn Ajax-DNA doet de clubleiding besluiten bij Heitinga aan te kloppen. Zijn zaakwaarnemer raadt het hem af, maar tegen sommige dingen zeg je geen nee. Zal hij inmiddels spijt hebben? “Johnny, rot op!” scandeert het uitvak op Stamford Bridge, Ajax wordt wederom tureluurs gespeeld, dit keer door Chelsea. Heitinga kijkt geërgerd naar de supporters voor wie hij zo lang een boegbeeld is, of was. Hoe gek het ook klinkt: Ajax en Heitinga, het is een mismatch van jewelste. Begin november wordt hij uit zijn lijden verlost, het kind van de club is opnieuw op straat gezet door zijn grote liefde.  

Geen steun zorgt voor flinke dreun

Ruud van Nistelrooij (PSV)
Actief als speler: 1998-2001
Actief als coach: 2022-2023

Wanneer Mark van Bommel het eerste elftal onder zijn hoede heeft, loopt het volgende clubicoon zich alweer warm in de jeugdopleiding van PSV. Ook zo’n oud-speler die karakterologisch bestand moet zijn tegen de stress van het hoofdtrainerschap. Gestructureerd bekijkt Ruud van Nistelrooij of zijn voetbalvisie valt te implanteren in een elftal. De koelbloedige spits van weleer heeft talent, maar wil niks overhaasten. Daarom zegt hij in eerste instantie nee tegen het aanbod om hoofdtrainer te worden. Hij is net lekker bezig met Jong PSV en voelt dat hij nog niet is uitgeleerd in de Keuken Kampioen Divisie. Maar als de directie een tweede keer bij hem aanklopt, gaat hij alsnog overstag. “Ik heb jaren naar dit moment toegewerkt. Ik ben trots en overtuigd dat ik er klaar voor ben om een leidende rol in te nemen bij mijn club,” zegt hij in 2022 op de clubwebsite. Hij wint gelijk de Johan Cruijff Schaal (5-3 tegen Ajax), verslaat de Amsterdammers in de bekerfinale opnieuw, maar toch maakt hij het seizoen niet af. PSV heeft in de laatste wedstrijd nog één puntje nodig om de tweede plaats veilig te stellen, maar een paar dagen daarvoor stapt hij op.

Naar het precieze waarom is het lang gissen, pas een half jaar later geeft hij iets van een uitleg. “Ik heb duidelijk te weinig steun gevoeld,” zegt hij in de Volkskrant. “Dat gevoel heb ik thuis besproken, met mijn broer, met een vriend, met zaakwaarnemer Rodger Linse, met mentor Guus Hiddink. Iedereen was het met me eens. Uiteindelijk kon ik niet verder op deze manier.” Spelers zouden bij de directie hebben geklaagd over zijn werkwijze, maar dat is voor Van Nistelrooij niet het probleem. “Op elke werkvloer stappen mensen naar de baas. Als je dan maar onvoorwaardelijke steun krijgt van bovenaf.” Zo vertrekt na Van Bommel opnieuw een clubicoon aangeslagen door de achterdeur. Logisch dat PSV daarna gaat voor Peter Bosz, iemand zonder PSV-DNA.

Cruijff en Zidane bewijzen: het kan wél!

Andrea Pirlo bij Juventus, Clarence Seedorf bij AC Milan, Xavi bij FC Barcelona, Danielle de Rossi bij AS Roma, Ole Gunnar Solskjaer bij Manchester United… Ook in het buitenland zijn er legio voorbeelden van voormalig sterspelers die als hoofdtrainer snel worden afgedankt. Wie de verhalen van al die beschadigde iconen leest zou clubs adviseren om juist geen trainers meer aan te stellen met een fraai spelersverleden bij de club. Kijk eens naar Arne Slot bij Feyenoord, Peter Bosz bij PSV, Erik ten Hag bij Ajax; de laatste succescoaches bij de Hollandse topclubs waren niet belast met een eerdere historie als speler. Maar het kan ook wél werken. Giovanni van Bronckhorst maakte Feyenoord na een droogte van achttien jaar weer kampioen, Frank de Boer reeg als coach de Amsterdamse landstitels aaneen, voor Philip Cocu gold hetzelfde in Eindhoven.

Langer geleden betoverde Johan Cruijff zowel Ajax als FC Barcelona opnieuw vanuit de dug-out. Bij die laatste club was ook Pep Guardiola in trainingspak extreem succesvol. Of wat te denken van Zinedine Zidane bij Real Madrid, Carlo Ancelotti bij AC Milan, Diego Simeone bij Atlético Madrid? Dankzij hun werk zijn de prijzenkasten goed aangevuld, het kan dus wél. Vragen we ons alleen nog af in welk rijtje Robin van Persie zich gaat scharen bij Feyenoord. Geeft hij straks een hand aan Guardiola en Van Bronckhorst, of aan Heitinga en Van Nistelrooij?