Het omstandereffect: waarom iedereen staat te filmen bij een ongeluk in plaats van te helpen

Je ziet het steeds vaker: een kring mensen die een ongeluk filmt in plaats van 112 te bellen. Zijn we harteloos geworden? Nee, je brein houdt je voor de gek. Dit heet het omstandereffect: hoe meer mensen er kijken, hoe kleiner de kans dat iemand daadwerkelijk helpt.

Deel van de kudde

Het klinkt tegenstrijdig, maar je bent veiliger als je een hartaanval krijgt met één getuige erbij, dan met honderd. Als je alleen bent, voel je de volle verantwoordelijkheid: "Als ik niks doe, gaat hij dood."

{{ trans('customs.newsletter_signup.responsemsg') }}

{{ trans('customs.buttons.signup') }}

Vul een geldig emailadres in. {{ errors . email[0] }}

Sta je in een groep? Dan treedt diffusie van verantwoordelijkheid op. Je brein denkt onbewust: "Er staan hier zoveel mensen. Er is vast al iemand die 112 belt. Er is vast iemand die beter kan reanimeren dan ik." Iedereen wacht op elkaar, waardoor uiteindelijk niemand iets doet.

Het scherm als schild

Tegenwoordig komt daar een moderne factor bij: de smartphone. Waarom filmen we? Psychologen noemen dit dissociatie. Door naar de ellende te kijken via het schermpje van je telefoon, creëer je afstand. Het voelt alsof je naar een film of een YouTube-video kijkt, in plaats van naar de rauwe realiteit. Het scherm beschermt je tegen de emotionele impact van het bloed en de paniek. Je wordt een toeschouwer in plaats van een deelnemer.

Daarnaast speelt de dopamine-verslaving mee: een heftige video is 'goud' waard op social media. In een fractie van een seconde wint de drang naar sensatie (en likes) het van de moraal.

Is het strafbaar?

Ja. In Nederland is niets doen niet alleen asociaal, het is ook strafbaar. Artikel 450 van het Wetboek van Strafrecht zegt dat je verplicht bent om hulp te verlenen aan iemand die in levensgevaar verkeert, mits je jezelf niet in gevaar brengt.

Filmen terwijl iemand stikt, telt niet als hulpverlening. Je hoeft geen dokter te zijn, maar 112 bellen of een slachtoffer geruststellen is de minimale wettelijke plicht. Doe je dat niet, dan kun je in theorie vervolgd worden.

Hoe doorbreek je het?

Stel, jij bent het slachtoffer of die ene wakkere omstander. Hoe krijg je de kudde in beweging? Schreeuw niet: "Help!" (dat is te algemeen).
Maak het persoonlijk. Wijs iemand aan en geef een commando: "Jij daar in die rode jas, bel nu 112!"

Op dat moment hef je de anonimiteit op. Die persoon kan zich niet meer verschuilen achter de groep en voelt de volle verantwoordelijkheid. De kans dat hij dan in actie komt (en de rest volgt), is bijna 100 procent.