De comeback van de illegale sigaret: smokkelaars verdienen honderden miljoenen

De Italiaanse politie weet niet wat ze ziet als ze eind september een op het oog verlaten loods binnenvalt net buiten het stadje Cassino, zo’n honderd kilometer ten zuiden van Rome. In een hoek van de loods staat een metalen hokje met daarin de opzichter, een man van in de zestig met een klein strafblad. Verder is er ogenschijnlijk niemand in de bijna 2000 vierkante meter grote loods aanwezig. Op het bureau van het metalen hokje staan monitoren en er ligt een afstandsbediening. Op de vraag waar die laatste voor dient, geeft de man geen antwoord. 

Eén van de agenten pakt de afstandsbediening en drukt op een knop. Voor de ogen van de verbaasde agenten begint het hokje te bewegen: een ingenieus mechanisme duwt het omhoog en de vloer eronder naar beneden. Onder de loods blijkt zich een enorme ondergrondse ruimte te bevinden. Er is een lift aangelegd waarmee je kunt afdalen naar een enorme, helverlichte hal die wel 1600 vierkante meter beslaat.

{{ trans('customs.newsletter_signup.responsemsg') }}

{{ trans('customs.buttons.signup') }}

Vul een geldig emailadres in. {{ errors . email[0] }}

Het staat er vol met hypermoderne apparatuur om sigaretten te maken. Zo’n 5000 per minuut komen er uit de machines rollen, wat neerkomt op 7,2 miljoen per dag en een ontzagwekkende 2,7 miljard per jaar. Her en der zien de agenten dozen met filters en wikkels van verschillende sigarettenmerken, onder andere Marlboro en Camel, en bij de ingang, keurig in pakjes en niet van ‘echt’ te onderscheiden, honderdvijftig ton filtersigaretten. Klaar voor verzending. 

Tot haar stomme verbazing is de politie op een high tech illegale sigarettenfabriek gestuit, met afstand de grootste in Italië ooit. Naast de machines worden ook nog een volledige ingericht keuken, een eetzaal en slaapvertrekken aangetroffen. Op de muur gekalkte Spaanse leuzen suggereren dat illegale immigranten de sigaretten in elkaar draaiden. 

Het roept herinneringen op aan de tv-serie Breaking Bad, waarin een Mexicaanse drugsbende een wasserette in de Amerikaanse staat New Mexico gebruikt als dekmantel voor het meth-lab eronder. Hier blijkt een leegstaande loods aan een doodlopend weggetje net buiten een klein plaatsje in Centraal-Italië, de cover-up voor een immense, professionele sigarettenfabriek. Een fabriek die volgens de politie in staat was een jaaromzet van een slordige 900 miljoen euro te draaien. 

Wie achter de sigarettenfabriek zit, is nog onduidelijk. Gezien de plek op de grens tussen de twee Italiaanse regio’s Lazio en Campania – het traditionele werkgebied van de camorra, de Napolitaanse maffia – valt de verdenking daarop. Ook de omvang en de mate van professionaliteit doen vermoeden dat een criminele organisatie met ervaring en financiële slagkracht achter de fabriek zit.

Sigarettenvrouwtje

En geld én ervaring met de illegale handel in sigaretten heeft de camorra. Tot aan het begin van deze eeuw was het ‘sigarettenvrouwtje’ een bekend verschijnsel in de straten van Napels en ook in die van Palermo. Doorgaans ging het om oudere vrouwen die op krakkemikkige krukjes achter tafeltje zaten met daarop uitgestald pakjes sigaretten, meestal Marlboro’s of het Italiaanse merk Merit. 

Uit de hypermoderne machines in de ondergrondse ruimte komen zo’n 5000 sigaretten per minuut rollen

Iedereen wist dat het om illegaal geproduceerde sigaretten van de camorra ging en dat de kwaliteit wat minder was, maar niemand die zich er druk om maakte. De prijs was namelijk onovertroffen: terwijl je in de jaren negentig voor een pakje rode Marlboro’s in de officiële tabacchi rond de 4000 lire (circa 2 euro) betaalde, haalde je ze bij de ‘sigarettenvrouwtjes’ voor minder dan de helft. Ideaal voor de studenten die het gros van de clientèle vormden. Ook omdat de vrouwtjes vaak sigaretten per stuk verkochten en ze ook losse vloeitjes en filters hadden. Ideaal als je een joint wilde rollen. 

Napels was tientallen jaren de hoofdstad van de illegale sigarettenhandel. Die faam begon al in de jaren veertig toen Amerikaanse troepen de stad bevrijdden. Straatjongens wisten zich meester maakten van hun sigaretten en verkochten die door om het karige inkomen van hun vaders en moeder aan te vullen. 

In de jaren vijftig en zestig werd de handel in illegale sigaretten geprofessionaliseerd. De straatjongens maakten plaats voor de georganiseerde misdaad. De camorra ging op grote schaal sigaretten importeren vanuit Noord-Afrika en Noord-Amerika. De sigarettensmokkel legde de basis voor de enorme macht en financiële kracht van de camorra. 

In de laars

De Italiaanse overheid begon zich echter ook steeds drukker te maken over de handel in illegale sigaretten omdat de fiscus zo jaarlijks miljoenen euro’s aan accijnzen misliep. Het vizier werd daarom gericht op de Napolitaanse camorra-baas Michele Zaza. Diens parallelle import en de ‘belasting’ die hij hief op de smokkel van kleinere concurrenten, was volgens de politie in 1978 goed voor een jaaromzet van 150 miljard lire (naar nu omgerekend: een slordige 350 miljoen euro). 

Een stevige politieactie tegen Zaza leidde ertoe dat het zwaartepunt van de handel en smokkel vanaf de jaren tachtig verschoof van Napels naar de Zuid-Italiaanse regio Apulië (de hak van de Italiaanse laars). De smokkelwaar kwam uit Azië en het Midden-Oosten. Albanië en Griekenland werden de belangrijkste doorvoerlanden en Apulië was door z’n gunstige ligging de belangrijkste aanlegsteiger voor de Italiaanse markt. 

De bevolking van de regio zag het als een economische kans in een tijd van grote werkloosheid en armoede. Sigarettensmokkel werd voor tienduizenden gezinnen een belangrijke bron van inkomsten. In 1995, ruim voordat Apulië één van de meest geliefde toeristenbestemmingen van Italië werd, was sigarettensmokkel goed voor zo’n 40 procent van de economische activiteit in de havenstad Brindisi, met zo’n 83 duizend inwoners de vijfde stad van de regio. In totaal leverde de handel in illegale sigaretten vele honderden miljoenen euro’s per jaar op voor de camorra en de lokale maffia, bekend onder de naam Sacra Corona Unita. 

Uitstervend beroep

Iemand die alles weet van die ‘gouden tijd’ van de smokkel in de regio Apuli is Don Peppino Capannone. Hij heeft een hele trits gevangenisstraffen moeten ondergaan vanwege zijn criminele carrière, maar hij schaamt zich niet voor zijn verleden. “Sigarettensmokkel was een eerlijke misdaad,” zegt hij. En dat is een veelgehoorde opvatting in de regio. Rondom de contrabbandieri, zoals de smokkelaars in het Italiaans genoemd worden, hangt nog steeds een zweem van romantiek. Een idee van nobele Robin Hoods die de Italiaanse bevolking voorzagen van goedkope sigaretten en de Italiaanse staat beroofden van ‘oneerlijke’ accijnzen. 

Tot ver in de jaren negentig voer Peppino met snelle boten, met aan boord honderden kilo’s sigaretten, vanuit Albanië, Griekenland en het voormalig Joegoslavië de Adriatische Zee over. Vaak wel enkele keren per week. “Albanië was nog communistisch en de havens waren in handen van de Chinezen,” vertelt de inmiddels hoogbejaarde ex-sigarettensmokkelaar. “Ik was één van de weinigen die een vergunning had om in die havens te komen. We voeren naar Durazzo en Shëngjin, laadden de boten vol en voeren weer terug.” 

Wat die vergunning inhield en wie die uitgaf, wil de voormalige contrabbandiere niet zeggen, waarschijnlijk waren de Chinezen niet zo communistisch als ze wel beweerden en staken ze Don Peppino’s lires gretig in hun zak. 

Na een aantal jaren van succesvolle overtochten schroefde de Italiaanse politie de controles op en ontspon zich een kat-en-muisspel op de Adriatische Zee. De smokkelaars hadden zeer snelle speedboten, maar toch raakten ze regelmatig ladingen kwijt. “Op een gegeven moment kwamen er meer sigaretten niet dan wel aan.”

De vele arrestaties, de introductie van harddrugs en de daarmee gepaard gaande verharding in het criminele circuit, doen Peppino uiteindelijk besluiten om de brui te geven aan het smokkelen. En hij is niet de enige. Begin deze eeuw is sigarettensmokkelaar een uitstervend beroep en verdwijnt het ‘sigarettenvrouwtje’ steeds meer uit het straatbeeld. 

Leuk zakcentje

Maar sinds een jaar of tien zit de sigarettensmokkel weer in de lift. Behalve een economische crisis speelt ook de onbedoelde medewerking van de overheid een grote rol. De belangrijkste methode van Europese overheden om roken te ontmoedigen, is namelijk accijnzen verhogen. Dat gebeurt al decennialang met grote regelmaat. Het gevolg is een gestage daling van het aantal rokers, maar er is nog altijd een grote groep diehard paffers over. En die zoekt naar andere wegen om toch aan hun nicotineshot te komen. Het liefst zonder die torenhoge accijnzen te betalen.

Reden waarom het aantal buitenlandse sigaretten, van legale en illegale oorsprong, groeit in Europese landen. In Nederland met name, waar een pakje sigaretten inmiddels gemiddeld ruim 11 euro kost. Maar meer nog in Ierland en Groot-Brittannië, waar de prijzen zelfs harder zijn opgelopen dan bij ons. In Ierland leg je meer dan 13 euro voor een pakje neer. Wil je in Londen paffen, dan ben je nog duurder uit: voor twintig sigaretten moet daar zo rond de 16 pond neertellen, bijna 19 euro. Het is dus zeer lucratief om sigaretten vanuit andere, met name Oost- en Zuid-Europese landen, het Kanaal over te smokkelen. Ook ‘legale’ sigaretten. Een slof echte Marlboro’s kost in Roemenië nog geen 50 euro, in Londen leveren je diezelfde tien pakjes bijna 200 euro op. En met sigaretten van de Balkan of uit Turkije is de winst nog groter. Reden voor een groeiend percentage vrachtwagenchauffeurs om een kans te wagen om leuk zakcentje bij te verdienen. 

Aan de grens tussen Bulgarije en Turkije werden in 2024 6,4 miljoen sigaretten onderschept door de douane, een toename van 50 procent in vergelijking met het jaar ervoor. Verstopt tussen de reguliere vracht, soms ook zonder medeweten van de chauffeur zelf. 

Ook met drones

Eind vorige eeuw was de vrachtwagen het meest geliefde transportmiddel voor sigarettensmokkel, maar met de komst van nieuwe technologieën, en dus een vergroting van de pakkans, gebruiken criminele organisaties andere methodes om sigaretten illegaal te vervoeren. Steeds vaker worden drones ingezet of treinen en low-cost vluchten gebruikt om sigaretten over de grens te vervoeren. 

‘De handel in illegale sigaretten is gigantisch lucratief geworden. Er gaan echt honderden miljoenen euro’s in om’

Volgens schattingen van de Europese Unie is 5 tot 10 procent van de sigaretten op de Europese markt illegaal. In een rapport dat KPMG opstelde voor fabrikant Philip Morris berekende het consultancybureau dat er in 38 Europese landen in 2024 ongeveer 40 miljard sigaretten van illegale oorsprong zijn gerookt. En dat dat bijna 11 procent meer is dan het jaar ervoor. 

Voormalig Telegraaf-journalist Mick van Wely is ervan overtuigd dat bijna de helft van de sigaretten die in Nederland wordt gerookt illegaal is. “Ze worden of uit het buitenland gehaald, zonder dat daar accijns over wordt betaald, of ze worden hier gemaakt,” zegt hij in een interview met Powned. “De handel in illegale sigaretten bestaat al decennia, maar het is nu zo gigantisch lucratief.” Van Wely berekent dat één container sigaretten 3 à 4 ton oplevert. “Als je tien of twintig containers per jaar doet, dan zit je al op een paar miljoen euro. Er gaan echt honderden miljoenen euro’s in om.”

Uitwerpselen

Het aanschaffen van goedkope sigaretten wordt ook steeds makkelijker. Via sociale media, met name Snapchat en Telegram, is het kinderlijk eenvoudig om aan illegale sigaretten te komen. Eén berichtje en ze worden bij je thuisbezorgd. Ook wordt er clandestiene rookwaar verkocht via nachtwinkels, cafés en vanuit de kofferbak van auto’s op straat. Een pakje kost maar een fractie van wat je bij de tabaksspeciaalzaak neer zou moeten tellen. 

De kwaliteit van illegale sigaretten is echter wel veel slechter. De Vereniging Nederlandse Sigaretten- en Kerftabakfabrikanten (VSK) constateerde dat de tabak soms op zwaar vervuilde grond is verbouwd en er werden zware metalen, gifstoffen, uitwerpselen en medicijnresten aangetroffen in illegale sigaretten.

Behalve het smokkelen van sigaretten uit landen waar diezelfde sigaretten veel minder kosten, wordt de rookwaar ook steeds vaker illegaal gemaakt in lokale fabriekjes. De illegale sigarettenfabriek in het centraal Italiaanse Cassino die eind september werd ontmanteld, is slechts het topje van de ijsberg, concludeert de Italiaanse politie. Drie jaar geleden waren er al invallen bij clandestiene sigarettenfabrieken in Pomezia bij Rome en in Scafati in de buurt van Pompeii. Half oktober dit jaar werden vijf fabrieken en twee opslagloodsen ontmanteld in Piemonte, de regio rond Turijn in Noord-Italië. Ook daar hypermoderne apparatuur, volgens justitie in staat om zo’n 48 duizend sigaretten per dag te maken. Bij de inval vond de politie 230 ton tabak van buiten de Europese Unie, waarover dus geen belasting was betaald, en nog eens 22 ton sigaretten. Klaar voor verzending. Goed voor een omzet van 175 miljoen euro per jaar. 

Ook in Turijn bleken de bedrijven ingericht met slaapplaatsen en een keuken om de slecht betaalde, veelal illegale, medewerkers lange dagen te laten maken. Volgens de politie was er sprake van slavenarbeid. De criminele ondernemers hadden verschillende slimme manieren bedacht om niet te veel in de gaten te lopen. De fabrieken stonden op een beetje groezelig industrieterrein aan de rand van de stad en om de rekening bij het lokale energiebedrijf laag te houden, draaiden de fabriek grotendeels op dieselgeneratoren. 

Ook in Stroe en Bladel

Maar ook West-Europa laat zich niet onbetuigd. De afgelopen jaren werden illegale sigarettenfabrieken opgerold in het Limburgse Stroe, in Bladel in Noord-Brabant, in Maasmechelen, net over de grens met België en in Kranenburg net over de grens met Duitsland. Bij die invallen werden honderdduizenden sigaretten ontdekt. 

Als gevolg van sigaretten die in het buitenland worden gekocht of via het illegale circuit Nederland bereiken, loopt de schatkist, volgens onderzoek, in totaal ongeveer 2,6 miljard euro per jaar mis. Als de illegale productie- en smokkelmarkt wordt meegerekend dan loopt het accijnsverlies op naar zo’n 3,5 miljard euro per jaar.  

Het overgrote deel van de clandestiene sigarettenfabrieken staat echter in Oost-Europa en de Balkan, vooral in Polen, Roemenië en Albanië zijn sigarettenbendes actief. In Oost-Europa is makkelijker om aan grondstoffen, tabak en filters, te komen en is de arbeid goedkoper. Bovendien wordt er minder gecontroleerd en zijn controleurs vaak makkelijker om te kopen. 

Zuid Europese landen als Kroatië, Slovenië en Italië spelen vooral een belangrijke rol in de distributie. Hoewel het accijnsverlies er niet zo hoog is als in Nederland, loopt ook de Italiaanse fiscus per jaar bijna een miljard aan accijns mis. Reden waarom Italiaanse justitie van de bestrijding van het fenomeen één van de speerpunten van het beleid heeft gemaakt. De Italianen hebben de straffen verhoogd – voor productie van of handel in illegale sigaretten kun je nu tot vijf jaar gevangenisstraf krijgen – de controles zijn verscherpt en de internationale samenwerking versterkt. Zo hoopt de Italiaanse regering het sigarettenvrouwtje en haar moderne opvolgers definitief uit het straatbeeld te kunnen laten verdwijnen.