Rechtbanktekenaar Petra Urban (53): 'Holleeder vond zijn neus te klein'

In het rijke oeuvre van Petra Urban hebben criminele kopstukken een prominente plek, zo ook Ridouan Taghi. Op haar tentoonstelling in het Stadsmuseum Harderwijk staat Petra voor de tekening die ze dit jaar van het Mocro Maffia-kopstuk maakte, in de nieuwe rechtszaal in de Extra Beveiligde Inrichting (EBI) in Vught. Een bijzondere tekening, alleen al omdat het een heel gedoe is om de rechtszaal in te komen en ook weer eruit, zegt ze met enig gevoel voor understatement. “Taghi stond na afloop van de behandeling van zijn strafzaak even stil in de buurt van mijn perstafel, want het is daar in Vught heel klein. Hij zocht duidelijk oogcontact. Toen ik opkeek, zei hij: Je maakt toch geen karikatuur van me, anders zien mijn kinderen me op die manier. Hij stond op dat moment met twee van die enorme klerenkasten naast zich.”

Het intermezzo boezemde haar geen enkele angst in, zegt ze: “Hij heeft geen enkel belang om mij iets aan te doen. Sterker nog, hij heeft er een belang bij dat hij er leuk uit komt te zien.” Daarmee doelt ze op het feit dat Taghi in de EBI alleen onder strikte voorwaarden iemand mag ontvangen en zijn naasten hem vrijwel alleen op haar tekeningen kunnen waarnemen. “Ik heb ook vaak tekeningen van Taghi gemaakt met behulp van mijn verrekijkertje. In de coronaperiode stonden er vaak extra – doorzichtige – schermen tussen de verdachten, advocaten en andere aanwezigen, die mijn zicht enigszins verslechterden. Daarnaast was de afstand tussen mij en Taghi ook enorm groot gemaakt. Om hem goed te kunnen zien had ik dus een verrekijkertje nodig.” 

{{ trans('customs.newsletter_signup.responsemsg') }}

{{ trans('customs.buttons.signup') }}

Vul een geldig emailadres in. {{ errors . email[0] }}

Verdachten mogen in de rechtbank niet worden gefotografeerd, daarom probeert rechtbanktekenaar Petra Urban hen zo treffend mogelijk af te beelden, digitaal op haar iPad. Dat doet ze zó goed en realistisch dat dat al meerdere keren voor gefronste wenkbrauwen zorgde. Zo lukte het strafrechtadvocaat Bénédicte Ficq al eens om een tekening van Petra van haar cliënt, een vrouw die haar kinderen en zichzelf van het leven wilde beroven, geblurd in de krant te krijgen om daarmee de kans op herkenning te voorkomen. Dat zou je als een groot compliment voor Petra kunnen zien, maar het allergrootste compliment en de bijhorende erkenning krijgt ze nu, met haar eigen een tentoonstelling van haar meest opvallende en spraakmakende tekeningen. Tot 30 maart volgend jaar kun je die bezoeken, in Harderwijk, waar Petra je met haar audiostemgeluid door het museum loodst. Ons geeft ze natuurlijk een exclusieve en fysieke rondleiding door haar indrukwekkende oeuvre. 

Peter R. De Vries

Direct valt op de tentoonstelling de levensgrote foto van Petra zelf op, genomen in haar kleurrijke woonkamer in Amsterdam-Zuid. Waar Petra in de rechtszaal soms wel acht uur in een steriele ruimte verblijft, leidt ze thuis een kleurrijk leven. De rode muren met meer dan tien kleine schilderijen, vitrinekast, zwart-wit geblokte vloer, rode stoelen, witte stoelkleed, en niet te vergeten haar kat, springen er meteen uit. Al is haar kat er niet meer, zegt ze: “Dit is haar laatste optreden, Geertje is zestien jaar oud geworden en op 11 juli overleden. Ze was op.” 

Hoewel Petra nooit betrokken is bij de verdachten die ze doorgaans tekent, is dat bij haar tekeningen van ‘moordmakelaar’ Krystian M., de vermeende opdrachtgever van de moord op Peter R. de Vries, anders. Met De Vries werkte Petra geregeld samen. “Hij stond regelmatig aan de desk bij RTL Boulevard en vroeg dan of zij mijn tekeningen konden gebruiken. Maar ik was daar tijdens de zitting van Krystian M. niet zo mee bezig. Ik heb door mijn werk een soort filter ingebouwd, waardoor ik niet met andere zaken dan de tekening van de verdachte bezig ben.” 

Op de besproken tekening van Krystian M. is de man te zien met een capuchon en een afgezakt mondkapje om zijn nek, omdat hem door de nabestaanden werd gevraagd zich herkenbaar in hun richting om te draaien. Toen Krystian dat deed en hij dochter Kelly de Vries en zoon Royce de Vries in de ogen keek, sloeg Petra toe. “Ik had hem natuurlijk al goed bekeken en een gedeelte van zijn gelaat getekend, zijn ogen waren zichtbaar, maar zijn neus en mond ontbraken nog. Die heb ik nadat hij zich kort tot de nabestaanden wendde getekend.” 

Verderop in de tentoonstelling hangt een foto van Peter R. De Vries, genomen tijdens zijn laatste optreden in RTL Boulevard voor hij werd neergeschoten. Hij geeft op dat moment een analyse van de rechtszaak waar Petra die dag bij aanwezig was. Haar tekening wordt op de achtergrond vertoond. “Ik weet nog dat ik dacht: oh, wat is Peter goed ingelicht door de RTL Boulevard-verslaggever die in de zaal zat,” vertelt Petra over de zaak waarin een man terechtstond die ervan werd verdacht een man in het bijzijn van zijn 14-jarige kind te hebben doodgeschoten. “Peter verwoordde uitstekend wat er die middag in de rechtszaal was gebeurd, dat vind ik dan leuk om te horen. Na het item van Peter ging ik naar buiten voor een wandelingetje langs Art Zuid, de welgekende beeldententoonstelling op de Apollolaan in Amsterdam en werd ik gebeld. Peter is neergeschoten. Ik schrok me rot.” 

En van de meest complexe tekeningen die Petra ooit maakte was tijdens het Marengo-proces, waarbij bijna twintig Mocro Maffia-kopstukken zich voor de rechtbank moesten verantwoorden en Petra hen allen in een blikveld op de tekening moest zien te krijgen. Al speelde ze daarbij een beetje vals: “Ik heb toen de belangrijkste verdachten, de broers Razzouki, op de voorgrond getekend, ook al zaten ze wat verderop.” 

Een andere veelbesproken groepsprent in haar tentoonstelling is die van de vermeende ‘kopschoppers’ van de tijdens een feestvakantie op Mallorca doodgetrapte Carlo Heuvelman. “Ik heb zelden meegemaakt dat er zoveel vooroordelen over een groep verdachten waren, nog voor de rechtszaak van start was gegaan,” herinnert ze zich. “Ik ging naar binnen met het gevoel van: iedereen heeft een idee over deze jongens, ga ik dat ook terugzien? Ik ben daarin niet vooringenomen, ik registreer gewoon wat ik zie. Als iemand grotendeels ongeïnteresseerd onderuit zit, teken ik hem of haar op die manier. Alles wat je hier ziet, staat in dienst van het verhaal. De context is heel belangrijk. Het verhaal van die vermeende kopschoppers is over een aantal jaren en meerdere rechtszaken uitgesmeerd en heeft bij de bevolking tot onvrede geleid, omdat de jongens zijn blijven zwijgen en geen van hen voor de moord op Carlo is veroordeeld.”

Petra heeft bij iedere tekening een verhaal dat ze vertelt tijdens haar audiorondleiding. Verhalen achter de tekeningen van bijvoorbeeld Ali B., die in hoger beroep is gegaan tegen zijn veroordeling wegens verkrachting en meerdere pogingen daartoe, of die van Michael P., de moordenaar van Anne Faber uit Utrecht. Door Petra’s talent en naamsbekendheid wordt haar aanwezigheid in de rechtszaal steeds als een statussymbool gezien voor veel verdachten: “Ik weet nog goed dat ik eens bij de rechtszaal in Alkmaar aankwam en daar een verdachte, een ventje van een jaar of twintig, stond te wachten. Oh, kom je tekenen bij mijn zaak, wow, zei hij met grote ogen en vol verwachting.” 

De voorganger van Petra was wijlen Chris Roodbeen, die een sluwe manier had om de beste tekenplaats in de rechtszaal te bemachtigen. “Chris vertelde tal van anekdotes aan verslaggevers en tekenaars en zorgde gedurende zijn verhaal dat hij steeds dichter bij de deur kwam te staan,” weet ze nog. “Daardoor kon hij als een van de eersten naar binnen en een goede tekenplek uitzoeken. Want het was niet zo dat er altijd een plek voor de tekenaar werd gereserveerd. Ik heb daar mijn best voor moeten doen.” 

Petra werkt tegenwoordig nauw samen met Saskia Belleman, de rechtbankverslaggeefster van De Telegraaf. Omdat ze allebei in Amsterdam wonen, rijden ze geregeld samen naar zittingen in het land. Logisch dus dat er ook een foto van hen samen in de auto op de tentoonstelling is te zien. “Dan kunnen we onderweg nog wat dingen doornemen en bespreken,” zegt Petra.

‘Ik kwam een keer aan in de rechtszaal in Alkmaar en een verdachte, een ventje van een jaar of twintig, zei tegen me: Oh, kom je tekenen bij mijn zaak, wow!’

Uiterst vooruitstrevend

Waar Saskia Belleman zich als rechtbankverslaggeefster weet te onderscheiden door tijdens rechtszaken een live verslag op socialemediaplatform X bij te houden en het voor elkaar krijgt om ambtelijke en juridische taal in begrijpelijk Nederlands en in 280 tekens samen te vatten, staat Petra ook bekend als uiterst vooruitstrevend. Zij was de eerste rechtbanktekenaar die pen en papier thuisliet en digitaal ging werken. “Ik werkte eerst op van die borden die je dan vervolgens op je computer kon aansluiten, daarna heb ik nog even op een Samsung Galaxy getekend en eind 2015 kwam de iPad Pro op de markt, met een dunne drukgevoelige pen. Dat heeft mijn ruimte voor de deadline enorm vergroot. Ik hoefde niet meer met mijn tekeningen terug naar huis om ze in te scannen en te mailen, maar kon ze direct verzenden. Toen moest de rest van de rechtbanktekenaars ook over op digitaal.” 

Door de jaren heen heeft ze haar eigen kenmerkende stijl ontwikkeld. “Dat zie je hier ook uitgelegd,” wijst Petra naar een tekening waarbij haar verticale strepen duidelijk zichtbaar zijn. “Ik vind het fijn om op die manier schaduw en diepte in mijn tekeningen aan te brengen. Ik merkte op een gegeven moment: als ik haast heb, werk ik verticaal. Later zei een collega: Dat ziet er gaaf uit, die verticale strepen. Toen dacht ik: dat blijf ik doen. Ook om een praktische reden, ik werk immers vaak tegen een strakke deadline aan en die verticale strepen werken qua snelheid voor mij het best.”

Hoewel Petra pas in 2007 als rechtbanktekenaar aan de slag ging bij het AD en sinds 2017 voor De Telegraaf actief is, erkende haar oma haar talent al veel eerder. “Toen ik 7 jaar oud was, tekende ik erg veel en mijn oma vond dat ik talent had. Jij wordt later rechtbanktekenaar, zei ze.” En ze kreeg gelijk. Voor veel mensen is Petra’s tekening van tramschutter Gökmen T., die op 18 maart 2019 vier mensen doodschoot in een volle tram in Utrecht, misschien wel degene die het meest in de herinnering is gebleven. Dat heeft alles te maken met het feit dat Gökmen zijn eigen advocaat bewust onderspuugde  en Petra dat moment heeft weten vast te leggen. “Een halvegare,”, beter kan Petra de man die niet alleen vier levens ontnam, maar tevens tal van levens verwoestte, niet beschrijven.

Spoorloos

Op de middelste etage van de tentoonstellingsruimte heeft het Stadsmuseum Harderwijk een rechtszaal nagebouwd. De tekeningen van Petra, onderverdeeld in verdachten, getuigen, advocaten en slachtoffers, zijn in het rechtbankmeubilair verwerkt. “Ik doe niet aan valse bescheidenheid, maar ik vind dit echt fantastisch,” zegt ze trots. “Ik hoop ook dat Kees van der Spek nog even langskomt, dan kan hij ook zien dat hij er ook opstaat.” De tekening van de getuigenis van Kees van der Spek is gemaakt tijdens de strafzaak tegen de makers van Spoorloos, waar Kees een onthullende aflevering van zijn misdaadprogramma aan besteedde. Daarin toonde hij aan dat Spoorloos, het iconische programma waarin geadopteerde mensen op zoek gaan naar hun biologische ouders, vanwege hun gebrekkige en gemakzuchtige werkwijze tal van mensen aan onbekende ouders hebben gekoppeld en zodoende vele levens hebben geruïneerd. 

Ook valt het intussen beruchte gelaat van Jos B. op, de veroordeelde moordenaar van Nicky Verstappen, net als zijn voormalige celmaat en de man die op de tekening van Petra naast hem zit, Bekir E. “Een boef die getuige is in de zaak van een boef,” zegt ze. “Dit is die gast, Bekir E., die dat meisje in Rotterdam, Hümeyra, zou hebben vermoord en in de gevangenis in gesprek raakte met Jos en vervolgens aangaf dat Jos aan hem zou hebben verteld op welke wijze Nicky was overleden.” Volgens Bekir E. had Jos hem verteld dat hij Nicky niet wilde vermoorden, maar zijn hand te lang op zijn mond hield. 

Langs de tekeningen van advocatenechtpaar Knoops en advocaat Peter Plasman volgen we het spoor van Petra omhoog en neemt de rechtbankgoeroe ons mee naar de bovenste etage van haar indrukwekkende tentoonstelling. Daar vallen de vele prenten van Willem Holleeder op. Petra: “Hij gaf me altijd een knipoog en heeft via de pakketwacht weleens gevraagd of hij de tekening mocht zien. Toen ik hem de tekening liet zien, zei hij voor de grap: Een beetje een kleine neus, hè? Daar moesten we toen om lachen.” Even verderop: “Dit is een van mijn favoriete Holleeder-prenten, omdat het gewoon een goede plaat is. Officier van justitie Koos Plooij en Holleeder staan er strak op. Holleeder heeft hier weer zijn kenmerkende, groene North Face-pak aan.”

‘Willem Holleeder gaf me altijd een knipoog als hij me zag en hij heeft via de pakketwacht ook weleens gevraagd of hij de tekening mocht zien’

‘Snikkel’ van Kroon

Omdat Petra al meerdere malen gevraagd is naar haar favoriete of meest gedenkwaardige tekening en zij die vraag zowel op de eerste als tweede etage parkeerde, komt ze daar op de bovenste verdieping op terug. “Dit is hem,” zegt ze. Opvallend genoeg is het een tekening van de achterzijde van een met een hoofddoek en een deken bedekte verdachte, de moeder van de Sloterplas-baby, die in 2016 langs een pad nabij de Sloterplas in Amsterdam werd aangetroffen. Haar mondkapje zakte door de emoties in de rechtszaal van haar gezicht. “Ze heeft een zakdoekje vast en is snotterig,” vertelt Petra. “Haar emotionele toestand wordt goed weergegeven. Hier komt alles samen en zie je wat mijn werk inhoudt. Bij iemand als Krystian M. is het een soort ontmaskering, niemand wist nog hoe de vermeende dader eruitzag. Maar haar verhaal is anders. Zij was zó verdrietig en bang. Voor de voortgang van de zaak maakte het niet uit dat zij onder een deken zat, ik hoefde haar oorlel niet precies te hebben. Het verhaal is dit. De angst en schaamte zitten allemaal onder dat dekentje.” 

Naar alle waarschijnlijkheid was het jongetje doodgeboren en had de vrouw hem vol verdriet verstopt nabij de Sloterplas in Amsterdam. De moeder werd niet verantwoordelijk gehouden voor zijn dood, wel voor het wegmaken van het lichaam. Petra: “Er zit een mens onder die deken, dat wilde ik laten zien.” Dankzij de regelmatig in opspraak geraakte militair Marco Kroon kunnen bezoekers ondanks al het leed in de tentoonstelling toch met een lach eindigen en zich vergapen aan een tekening van Petra waarbij Kroon midden in de rechtszaal in een kikkerpak staat afgebeeld om zich te verantwoorden voor een plasincident. “Dat trok hij aan om aan te tonen dat de bewuste dame zijn ‘snikkel’ tijdens carnaval in Den Bosch niet kon zien, omdat er een kikker voor zat. Dat was wel echt hilarisch. Deze tekening heeft goede sier gemaakt.”

De tentoonstelling Petra Urban: rechtbanktekenaar is nog tot 30 maart 2026 te zien in het Stadsmuseum in Harderwijk. Meer info: www.stadsmuseum-harderwijk.nl 

De Politierechter

Voor onze rubriek 'De Politierechter' tekende Petra Urban tussen 2015 en 2023 zo’n 400 verdachten die voor de politierechter moesten verschijnen, met of zonder advocaat. “Ik had echt het gevoel dat ik heel Nederland aan me voorbij zag trekken,” zegt ze. “Van een man die zijn nier had verkocht tot iemand die een kat had vermoord. Ik weet ook nog goed dat er eens een man in een scootmobiel terechtstond, omdat hij fietsen had gejat.” Dat leek Petra destijds een uniek geval. “Maar twee jaar later stond er wéér een andere man in een scootmobiel terecht die er ook van werd verdacht fietsen te hebben gejat.

De zaken die ik voor De Politierechter volgde waren over het algemeen samen te vatten als ‘klein leed’, maar er zaten ook zeer ernstige zaken tussen.” Petra haalde veel plezier uit onze rubriek, de zeer ernstige zaken daargelaten natuurlijk: “Ik heb in die jaren geregeld enorm gelachen. Ik weet nog goed dat een man ruzie had gehad met zijn buurman en iedere keer als hij het woord kreeg ging staan om na te doen wat er in zijn ogen was gebeurd. Waarna zijn advocaat iedere keer zijn best moest doen om hem weer op zijn stoel te laten zitten.”