MISDAADCOLUMN: Boeven vangen met ChatGPT

Je kunt er niet meer omheen: ChatGPT. Ik behoor tot de generatie die zoekmachines als AltaVista en Yahoo al pure internetmagie vond, en de komst van Google maakte voor mijn gevoel in één klap naslagwerken en veel nieuwsarchieven overbodig. Aan ChatGPT moet ik nog een beetje wennen, maar ik vrees dat het Google op termijn zal verdringen.

De vraag is: wat heb ik er als misdaadjournalist aan? Uit nieuwsgierigheid besloot ik te testen hoe ‘slim’ ChatGPT is, met een cold case die me altijd heeft gefascineerd: de mysterieuze verdwijning van Maria van der Zanden. Ik voerde de gegevens in met de simpele vraag: Wat is hier gebeurd? Dit kreeg ik letterlijk terug.

“Op 6 augustus 1994 vertrekt de 22-jarige Maria vanuit Putten op haar fiets. Geen afscheidsbrief, geen vreemd telefoontje, geen spoortje van onrust. Haar paspoort ligt thuis, afspraken voor de komende dagen staan in haar agenda. Alles wijst erop dat ze terug zou komen. En toch blijft het stil. Geen getuigen, geen fiets, geen spoor. Tot 28 augustus 1994, bijna drie weken later, als in Duitsland een lichaam uit de Möhnesee wordt gehaald. Een jonge vrouw, weken in het water, met op haar rug een rugzak met een zware steen. De Duitse politie denkt aan zelfdoding. Geen zichtbare sporen van geweld, al zegt dat na weken in het water weinig. De vrouw krijgt een anoniem graf. Dossier gesloten.

Maria is vrijwillig of onder dwang naar Duitsland gebracht. Daar is iets gebeurd wat ze niet mocht navertellen

Dertig jaar later, in mei 2023, koppelen het coldcase-team Oost-Nederland en de Peter R. de Vries Foundation oude vingerafdrukken aan het Duitse dossier. De anonieme vrouw is Maria. De jonge vrouw is gevonden, maar de vragen blijven en het zijn er zelfs meer dan ooit.

Het scenario van zelfdoding overtuigt mij niet: Maria had afspraken en toekomstplannen. Ze had geen paspoort en geen eigen vervoer. Hoe komt ze 250 kilometer verderop in een gebied waar ze niemand kent? Haar fiets is nooit gevonden. De rugzak met een steen is een klassiek middel om te voorkomen dat een lichaam gaat drijven en gevonden wordt, en tegelijk om het te laten lijken op zelfdoding.

Er circuleert een hardnekkig gerucht dat Maria vlak voor haar dood in de buurt van de Möhnesee in een hotel heeft overnacht. Als dat klopt, leefde ze nog dagen na haar vertrek en was ze in gezelschap van iemand die haar naar Duitsland bracht. Geen politierapport of logboek bevestigt dit, maar het past in het beeld van iemand die is meegenomen – misschien onder valse voorwendselen – en niet is teruggekeerd.

Het meest aannemelijk is dat Maria door iemand – vrijwillig of onder dwang – naar Duitsland is gebracht. Daar is iets gebeurd wat ze niet mocht navertellen. Haar dood is vervolgens gepresenteerd als zelfdoding: rugzak, steen, water. Geen getuigen, geen papieren, een landsgrens ertussen. In de jaren 90 een effectieve manier om sporen te wissen.

Dankzij moderne technologie en internationale databanken is Maria’s identiteit na dertig jaar vastgesteld. Vingerafdrukken die ooit op papier stonden, zijn via geautomatiseerde systemen gekoppeld aan een Nederlands dossier. Maar de naam alleen lost geen misdrijf op. Daarvoor is klassiek speurwerk nodig: hotelarchieven doorspitten, Duitse kranten van augustus 1994 uitpluizen, praten met mensen in Soest en bij de Möhnesee. Iemand moet toen iets hebben gezien: een jonge Nederlandse vrouw, misschien met gezelschap, misschien in paniek.”

Tot zover. Stel je eens voor wat AI kan met een compleet politiedossier? Dus met alle getuigenverklaringen, tijdlijnen, forensische rapporten en telecomgegevens. Ook dit vroeg ik aan ChatGPT. Het antwoord: “Het zou in minuten verbanden leggen waar rechercheurs maanden over doen, gaten in het verhaal aanwijzen en de meest waarschijnlijke scenario’s op een rij zetten. Maar dan nog blijft het mensenwerk om erop uit te gaan, aan te bellen en het echte verhaal boven water te krijgen.”