Terecht of onterecht? Harry Potter-schrijver JK Rowling uitgekotst door transgenders

Je kunt veel over JK Rowling zeggen, maar ze kent wel haar klassiekers. Begin dit jaar stuurt ze een foto de wereld in, dobberend op haar superjacht, ergens bij de Bahama’s. “I love it when a plan comes together,” schrijft ze op X, zoals Hannibal Smith dat ook altijd zei in The A-Team. Net als Hannibal steekt ze een dikke sigaar op terwijl ze in haar andere hand een cocktail vasthoudt bij een ondergaande zon. Ze proost op het feit dat het Britse Hooggerechtshof  eerder die week heeft geoordeeld dat de term ‘vrouw’ bij wet alleen op basis van biologische sekse kan worden gedefinieerd, en dus niet op de genderidentiteit die bijvoorbeeld transseksuele mannen en vrouwen hebben. Een oordeel op basis van chromosomen en geslachtskenmerken dus, en niet op basis van iemands belevingswereld.

Feest in huize Rowling, want dat is nou precies waar zij al jaren voor strijdt. Reden ook voor haar om nog wat meer olie op het vuur te gooien in de genderdiscussie, die inmiddels haar hele leven lijkt te beheersen. “Voor mensen die denken dat dit een joint is: het is een sigaar,” schrijft ze. “Zelfs als die zich zou identificeren als een joint, is en blijft die objectief gezien een sigaar.” En ja hoor, meteen is het internet te klein. Geheel volgens plan.

Door de Harry Potter-boeken die tussen 1997 en 2007 in 85 verschillende talen verschijnen en waarvan er wereldwijd meer dan 600 miljoen worden verkocht – en die teller loopt nog steeds door – is Rowling de eerste schrijfster ooit die zich miljardair mag noemen door haar werk. Dat is ook niet zo gek als je bedenkt wat de magische wereld die zij voor een groot deel als bijstandsmoeder in Edinburgh schiep, nog meer voortbrengt: acht films die in totaal bijna acht miljard dollar opleveren, talloze Harry Potter-pretparken over de wereld, diverse computergames waar het role playing-spel Hogwarts Legacy de nieuwste van is, merchandise in alle soorten en maten, theatervoorstellingen en ga zo maar door.

Met huizen, noem het gerust paleizen, over de hele wereld, meer geld op de bank dan grassprieten in haar tuin en dus ook met een superjacht waarmee ze zich ongestoord naar de Bahama’s kan laten varen vraag je je af waar zij zich eigenlijk druk over maakt. Waarom zij zich de woede van de wereld op de hals haalt door op sociale media haar pijlen op een kwetsbare groep als transgenders te richten. Hebben zij haar iets misdaan? Wat heeft ze ermee te winnen? Kan ze niet gewoon achteroverleunen, elke dag haar bad vol laten lopen met champagne en lachen om het geld dat met bakken per seconde binnenstroomt? Blijkbaar niet.

Mannen in jurken

Het begint allemaal met een ‘foutje’ in 2018. Op Twitter, het huidige X, verschijnt een bericht waarin iemand zegt dat transvrouwen niet meer dan ‘mannen in jurken’ zijn. Rowling liket het ‘per ongeluk’. Althans, dat zegt haar toenmalige manager die de bui al voelt hangen en er als de kippen bij is om het beginnende relletje in de kiem te smoren. “Ik ben bang dat het een onhandig moment van haar was,” zegt hij. “Nogal typisch voor iemand van middelbare leeftijd die niet weet hoe ze een telefoon moet vasthouden.” 

Waarom kan JK Rowling niet gewoon achteroverleunen, elke dag haar bad vol laten lopen met champagne en lachen om het geld dat met bakken binnenstroomt?

Zelf speelt ze het spelletje mee door te zeggen dat het inderdaad niet zo handig was en dat ze slechts een screenshot van het bericht wilde maken, omdat ze juist geïnteresseerd is in genderidentiteit en transgenderzaken. Dat ze dat bericht likete, ach: kan gebeuren. 

Het is een slap excuus dat als een boemerang tegen haar voorhoofd knalt. Want het lontje in het kruitvat van de internationale woke-gemeenschap, waarin ook iedereen is verenigd die zich niet als man of vrouw identificeert, is dan allang aangestoken en kan niet meer worden uitgemaakt. Eén, twee… boem! Daar ontploft het internet al, met veel transseksuele Potter-fans voorop. Want hoe kon Rowling, de vrouw die ze zo hoog hadden zitten, zich zo tegen hen keren? Wat is er in godsnaam met haar gebeurd? 

Vrij weinig, beweert Rowling destijds. “Draag lekker wat je wilt en leef vooral zoals je wilt,” schrijft ze op X. “Ik vecht alleen maar voor de rechten van vrouwen. Want als sekse niet meer bestaat, wat blijft er dan nog over van het leven? Dan wordt de realiteit van vrouwen zoals ik vernietigd. Terwijl ik toch echt een vrouw ben, zowel biologisch als geestelijk. Ik ken genoeg transvrouwen en ik hou ook echt van ze, maar als je zoiets als sekse probeert uit te wissen, ontneem je iedereen de mogelijkheid om een betekenisvol leven te leiden.”

Dat zegt ze dus nog redelijk beschaafd in 2018, inmiddels is haar toon een stuk harder. In een essay schrijft ze dat ze niet transfoob is, maar dat ze zich vooral zorgen maakt over het nieuwe soort ‘transactivisme’ dat door jongeren wordt bedreven. En dan met name over het grote aantal transjongeren dat een geslachtsoperatie overweegt, omdat ze zich niet identificeren met het lichaam waarin ze zijn geboren. Dat mannen opeens ‘vrouwen’ worden, daar kan ze met haar hoofd niet bij. Sterker nog, het is volgens haar een gevaarlijke tendens die onze samenleving ernstig ontwricht. 

Rowling is naar eigen zeggen ooit slachtoffer geweest van huiselijk geweld en van seksueel misbruik, zegt ze in datzelfde essay. Dat is precies de reden waarom ze zo fel reageert op bijvoorbeeld berichten uit 2020, over het feit dat de Schotse politie voortaan ‘verkrachters met mannelijke genitaliën’ als vrouw beschouwt als zij zich als zodanig identificeren. Rowling is woest en klimt op sociale media weer in de pen. “Oorlog is vrede, vrijheid is slavernij en onwetendheid is macht,” zegt ze, verwijzend naar een quote uit George Orwells roman 1984. Met daaraan vastgeplakt haar eigen ironische interpretatie: “En het individu met een penis dat je verkracht is een vrouw.”

Rowling stopt al jaren miljoenen euro’s in campagnes die volgens haar tegenstanders alle transgenders uit de samenleving proberen te weren. Genderneutrale wc’s? Onzin in haar ogen. Transvrouwen bij biologische vrouwen toelaten in kleedkamers? Over haar lijk. In haar ogen is het juist heel feministisch om vrouwen, biologische vrouwen welteverstaan, te beschermen tegen vrouwen die geboren zijn als man. Anderen zien dat juist als bijzonder ‘kwaad’ en ‘smerig’. Alsof Voldemort, de vijand van Harry Potter, zich meester van haar heeft gemaakt, zeggen zij.

Met haar zogenaamde Women’s Fund, wat volgens linkse kringen niet meer dan een ‘oorlogskas’ is die gebruikt wordt om alles wat het transactivisme in de laatste jaren heeft bewerkstelligd af te breken, zou ze terug willen naar een tijd waarin vrouwenrechten nog als een paal boven water stonden. En dat die dus niet in gevaar komen als transvrouwen dezelfde plek in de maatschappij verwerven als geboren vrouwen. Omdat die in haar ogen simpelweg geen vrouwen zijn, zegt Rowling stellig: “’Mensen die menstrueren’? Doe normaal. Daar hebben we een woord voor bedacht: vrouwen!”

Dat uitgerekend Rowling zo fel tegen transgenders is en steeds meer het centrum van alle discussies wordt, is ergens ook wel opvallend. Joanne, zoals Rowlings voornaam luidt, heeft in 1997 haar eerste Potter-boek nog niet gepubliceerd of haar uitgever vraagt of het niet verstandig is om de boeken met een genderneutrale auteursnaam uit te brengen. Want, zo zegt hij: een kinderboek voor meisjes, geschreven door een vrouw, wekt al snel de indruk dat het een zoetsappig en lieflijk verhaal over paardenmeisjes is. Zoals een kinderboek voor jongens, geschreven door een mannelijke auteur, al snel over auto’s, superhelden en andere stereotyperingen gaat. Terwijl Harry Potter geen van beiden is, zegt hij.

Een boek over een tovenaarsleerling die op zijn school Zweinstein de meest fantasierijke avonturen beleeft, spreekt zowel jongens als meisjes aan, is zijn stelligste overtuiging. Een overtuiging die ook al snel waar blijkt te zijn, getuige het succes van het eerste boek dat alleen al meer dan 120 miljoen keer over de toonbank gaat. Rowling, die haar twee voornamen Joanne en Kathleen in initialen oppert, gaat al snel overstag. En haar uitgever ook, waarmee de ‘genderneutrale’ auteur JK Rowling wordt geboren. Maar ook hiervoor geldt: anno nu zou ze daar misschien heel anders tegenaan kijken. Dan had er ongetwijfeld Joanne Rowling op alle Harry Potter-boeken gestaan, en niet JK zoals de wereld haar nu kent. Als die boeken er door alle controverse überhaupt zouden zijn gekomen, uiteraard.

‘Zeer kwetsend’

Daniel Radcliffe, die Harry Potter speelt in de boekverfilmingen, is een van de eerste prominenten die zich openlijk distantiëren van de uitspraken van Rowling. Volgens hem zijn ‘transvrouwen ook gewoon vrouwen’ en spreekt hij Rowling niet meer door haar opvattingen die hij als ‘zeer kwetsend’ voor alle transmensen ervaart.

Ook Emma Watson, die Hermione Granger in de Harry Potter-films speelt (Hermelien Griffel in de Nederlandse vertaling), trekt haar handen van haar geestelijk moeder af door te stellen dat ‘transmensen zijn wie ze zeggen dat ze zijn en dat ze een leven verdienen waarin ze niet constant het tegenovergestelde te horen krijgen’. En dan doet Stephen Fry, de Engelse acteur en schrijver die de luisterboeken van Harry Potter inspreekt, ook nog eens een duit in het zakje. Volgens hem is Rowling ‘een verloren zaak’ en ‘compleet geradicaliseerd’. Doodzonde, vindt hij: “Ik vond haar altijd erg charmant, interessant en grappig, totdat haar blik op de wereld volledig veranderde.”

De afkeer tegen Rowling en haar uitspraken gaat inmiddels zo ver dat verschillende boekwinkels in Amerika, en in San Francisco in het bijzonder waar de lhbtqi+-gemeenschap groot is, haar boeken boycotten en andere winkels oproepen om hetzelfde te doen. Ook in Nederland groeit het verzet tegen haar. In een stuk op de linkse opiniesite Joop, verbonden aan BNNVARA, wordt zelfs gesproken van een ‘kruistocht’ die Rowling tegen transgenders voert. Iedereen die ook maar één euro aan een boek of film van Harry Potter besteedt, zou volgens de site zelfs een ‘schadelijke, politieke daad’ verrichten.

De Chileens-Amerikaanse acteur Pedro Pascal, onder andere bekend door zijn rol als narcotica-agent in de Netflix-hit Narcos en in de HBO-successerie The Last Of Us, gaat zowaar nog een stapje verder. In het Amerikaanse blad Vanity Fair zegt hij dat hij ‘kotsmisselijk’ wordt van ‘treiteraars’ als Rowling die transgenders, zoals zijn transzus Lux, het leven zuur maakt. “Ik wil de mensen van wie ik hou beschermen,” zegt hij in het blad. Hij noemt de foto met de vreugdesigaar op haar jacht bij de Bahama’s dan ook ‘walgelijk verliezersgedrag’ hoewel zij dat dus als een overwinning beschouwt. Hoe luider de kritiek op haar, hoe radicaler ze wordt, zegt ook Stephen Fry: “Het gif dat over haar wordt uitgestort werkt juist averechts.”

Gebeten hond

Ze haalt overal haar schouders over op. Ergens geniet ze ook wel van alle verwensingen die naar haar hoofd worden geslingerd, lees je tussen de regels van haar tweets door. Behalve als het over Donald Trump gaat en de suggestie wordt gewekt dat ze net als hij aan de rechterkant van de internationale politiek zou staan. Dan reageert ze als een gebeten hond, voor zover ze dat al niet standaard op X doet: “Ik extreemrechts? Vrouwen als ik zijn niet rechts, nooit geweest ook. Het enige wat we willen is dat de linkse politiek juist wakker wordt en net als vroeger opkomt voor vrouwenrechten in plaats van vrouwen ervan te vervreemden.”

'Oorlog is vrede, vrijheid is slavernij en onwetendheid is macht,' zegt ze verwijzend naar George Orwell. 'En het individu met een penis dat je verkracht is een vrouw'

Zijn er ook mensen die wél aan de kant van Rowling staan? Uiteraard. Bijvoorbeeld meneer Rowling, alleen luistert hij niet naar de naam Rowling, maar naar de naam Murray, voornaam Neil. Hij is een dokter uit Schotland die zes jaar jonger is dan zij en met wie zij in 2001 in het geheim trouwt op het landgoed dat ze dan al heeft vergaard door de miljoenen van de eerste Potter-boeken. Naar verluidt wil zij eigenlijk op de Galapagoseilanden trouwen, op zo’n 1300 kilometer van de kust van Ecuador, ware het niet dat de Britse boulevardpers daar lucht van krijgt en met hun telelenzen al liggen te loeren tussen alle reuzenschildpadden die daar voorkomen.

Daar heeft het stel overduidelijk geen trek in waarna ze de huwelijksvoltrekking toch maar iets dichter bij huis zoeken. Murray blijft, mede omdat hij niet de naam Rowling draagt, sowieso buiten schot wat betreft de berichten die zijn vrouw op internet verspreidt. Die zijn inmiddels zo talrijk dat ze bijna haar gehele oeuvre, dat naast de Harry Potter-reeks ook uit de succesvolle boeken Fantastic Beasts en Where To Find Them bestaat, overstemmen. Drie jaar geleden brengt Rowling naar verluidt onder het synoniem Robert Gailbraith ook nog een boek uit over iemand die ‘transfoob’ zou zijn, een directe verwijzing naar zichzelf, al blijft ze schimmig over het feit of ze het boek nu wel of niet heeft geschreven.

Hel en verdoemenis

Toch is het niet alleen maar hel en verdoemenis dat Rowling over zich afroept. Los van alle genderdiscussies die ze voedt wordt ze geroemd voor de gulle donaties die zij doet aan bijvoorbeeld een internationaal centrum dat onderzoek doet naar multiple sclerose, de zenuwziekte waar haar moeder aan overlijdt. Ook sticht ze zelf een centrum in Edinburgh dat vrouwen steunt die te maken hebben gehad met seksueel geweld, net als zij. Toch sneeuwt haar filantropische inborst inmiddels volledig onder door de uitingen die ze doet, zowel op haar eigen kanalen als in de podcasts waarin ze regelmatig verschijnt. In een van die podcasts bestrijdt ze de oprechte zorg van haar fans dat ze haar literaire nalatenschap te grabbel gooit door de extreme uitingen die ze doet.

“Als je dat denkt, kun je de plank niet verder misslaan,” zegt ze. “Ik denk echt niet na over wat ik allemaal achterlaat als ik door mijn huis loop. Dat zou wel érg pompeus zijn, vind je niet? Waarom zou ik mij daar nú druk over maken? Ik laat toch alleen maar iets na als ik dood ben, of zie ik dat verkeerd? Ik hou me bezig met het hier en nu, met de mensen die leven.”

Zorgen over een mogelijke boycot van de nieuwe Harry Potter-serie die voor volgend jaar gepland staat op streamingsdienst HBO, maakt ze zich ook niet. Waarom zou je ook als je met een sigaar in je mond in de Cariben dobbert en de wereld gek kan maken met een paar tweets.