Voorpublicatie: Engelen des doods, over de Duitse tiener Lolita die ineens verdween na een ongeplande zwangerschap

*Op de foto: Lolita Brieger verdween in 1982.

Op 4 november 1982 zit de 18-jarige Lolita in de auto bij haar collega Hildegard. Lolita is niet haar spraakzame zelf, ze is de hele dag al erg stil. Hildegard weet hoe dat komt. Lolita’s vriend Josef heeft een punt achter hun relatie gezet. Het was niet de eerste keer dat hij dat deed, maar het lijkt nu definitief te zijn. Lolita weigert zich bij die beslissing neer te leggen. Ze heeft Hildegard gevraagd of ze haar af wil zetten in het dorpje Scheid, daar woont Josef samen met zijn gezin. Hildegard moet stoppen op de hoofdweg, de laatste paar honderd meter naar de familieboerderij wil Lolita lopend afleggen.

Vastberaden stapt ze uit. Lolita vindt dat Josef niet zomaar weg kan gaan. Ze is zwanger en haar ex-vriend zal op de een of andere manier verantwoordelijkheid moeten nemen voor het kind. Hildegard draait het raampje van de auto open en zwaait naar haar. “Veel succes,” zegt ze, “en tot morgen!” “Tot morgen!” roept Lolita terug. Als Hildegard wegrijdt, ziet ze in haar achteruitkijkspiegel hoe Lolita aan haar wandeling begint.

Ze kan dan nog niet vermoeden dat haar collega nooit meer op haar werk zal verschijnen. Sterker nog: dertig jaar lang zal niemand weten wat er die middag met het 18-jarige meisje is gebeurd.

Buitenstaanders

De Eifel is een idyllische streek in het westen van Duitsland. Veel Nederlanders zijn er weleens op vakantie geweest. Je kunt er prachtig fietsen langs de rivier de Moezel, heerlijk wijn drinken uit het Ahrdal, of zwemmen in een van de vulkanische kratermeren. In het glooiende landschap liggen eeuwenoude dorpjes verborgen, met de zo typische, witte vakwerkhuizen.

Frauenkron is zo’n dorpje. Het ligt op nog geen tien minuten rijden van de Belgische grens en telt 180 inwoners. Het dorp is, zeker begin jaren 80, streng katholiek en één groot ons kent ons. Wie van buiten komt, valt meteen op.

Zo ook de familie van Lolita. Iedereen weet dat zij niet uit de Eifel komen, maar uit Silezië. Een gebied in Midden-Europa waaruit in 1944 veertien miljoen Duitsers werden verdreven door de Russen. Lolita’s familie kwam na wat omzwervingen eind jaren zestig in Frauenkron terecht. Hoewel ze goed in de gemeenschap zijn geïntegreerd, blijven ze buitenstaanders. Ze zijn protestants en bovendien heel erg arm.

Lolita’s vader werkt als automonteur, maar het geld dat hij verdient is nauwelijks genoeg om zijn zes kinderen te eten te geven. Lolita’s moeder houdt het gezin bij elkaar en klust bij waar ze kan.

Lolita is de op twee na oudste. Ze wordt op 4 oktober 1964 geboren en is vernoemd naar een Oostenrijkse schlagerzangeres. Het is een vrolijk en levenslustig meisje. Als ze klaar is met school blijft ze thuis wonen om haar moeder in het huishouden te ondersteunen. Lolita is 17 jaar oud als ze in 1981 de drie jaar oudere Josef ontmoet. Het is liefde op het eerste gezicht. Lolita kan nergens anders meer aan denken en ook Josef is in die eerste maanden dolgelukkig.

Josef komt uit het dorpje Scheid, twee kilometer van Frauenkron vandaan. Hij is de oudste zoon en zijn vader is een van de rijkste melkboeren in de verre omgeving. Josef wordt klaargestoomd om de boerderij op een dag over te nemen, zijn vader is erg hard voor hem. Hij heeft het leven van zijn zoon al helemaal uitgestippeld en daar hoort ook een gelijkwaardige huwelijkskandidate bij die zelf van rijke komaf is.

Bastaardkind

Als Josefs vader er begin 1982 achter komt dat Josef verkering heeft met de onbeduidende Lolita, wordt hij razend. Hij verbiedt zijn zoon met haar om te gaan. “Ze heeft niks, ze is niks en ze zal ook nooit iets worden,” roept hij tijdens een ruzie. Voor Josefs vader zijn maar drie dingen belangrijk in het leven: geld, macht en status. Zijn zoon mag de toekomst van de boerderij niet in gevaar brengen en daar moet alles voor wijken, zeker een uit de hand gelopen kalverliefde.

Maar het bloed kruipt waar het niet gaan kan. Josef en Lolita blijven elkaar zien, ze spreken in het geheim af in het bos en hopen dat Josefs vader hun relatie uiteindelijk toch zal accepteren. Maar dat gebeurt niet. Lolita mag niet op de boerderij komen en Josef komt onder steeds grotere druk te staan. Zijn vader regeert met ijzeren hand over het gezin en ook Josefs moeder en broers en zussen beginnen zich met de situatie te bemoeien. Ze schelden Lolita uit als ze zich in de buurt van de boerderij durft te vertonen, en laten zelfs de grote herdershond op haar los.

Na een paar maanden begrijpt Josef dat zijn relatie met Lolita geen kans van slagen heeft. Hij probeert het een aantal keer uit te maken, maar komt toch altijd weer bij haar terug. Lolita is inmiddels verhuisd naar het iets grotere dorp Jünkerath, waar ze in een naaiatelier werkt. Josef kan haar daar in alle rust bezoeken, ver buiten het blikveld van zijn vader. Maar alles verandert als Lolita zwanger blijkt te zijn.

Josefs vader wordt razend als hij over Lolita hoort. Hij verbiedt zijn zoon met haar om te gaan. ‘Ze heeft niks, ze is niks en ze zal ook nooit iets worden’

Josef realiseert zich al snel dat het ongeboren kind een groot probleem vormt, hij kan nu niet meer terug. Lolita wil met hem trouwen en vindt dat Josef zijn verantwoordelijkheid moet nemen. Haar zwangerschap is een publiek geheim en het duurt niet lang voordat Josef aan zijn vader moet opbiechten wat er aan de hand is. Voor zijn vader is dit de grootst denkbare catastrofe. Niet omdat nu de toekomst van een kind op het spel staat, maar omdat zijn vermogen in gevaar is gebracht. Als Josef iets stoms doet en bijvoorbeeld toch met Lolita besluit te trouwen, dan kan dit ongewenste bastaardkind zomaar eens de erfgenaam worden van zijn zorgvuldig opgebouwde imperium.

Afkoopsom

Josef wordt gedwongen te kiezen tussen een glansrijke toekomst als de opvolger van zijn vader of een leven in armoede met Lolita en haar kind. Als hij voor de liefde kiest, kan hij direct vertrekken en wordt hij onterfd, zo dreigt zijn vader. Josef bezwijkt onder de druk en kiest voor de boerderij.

In de avond van 3 november 1982 zet hij definitief een punt achter zijn relatie met Lolita. Hij legt haar een plan voor dat hij samen met zijn vader heeft bedacht. Lolita krijgt eenmalig een geldbedrag waarna ze uit het leven van Josef moet verdwijnen. Een afkoopsom die de banden tussen Josef, Lolita en het ongeboren kind voorgoed verbreekt.

Ze spreken af dat Josef de volgende dag samen met zijn vader naar Jünkerath zal komen zodat ze alle drie hun handtekening kunnen zetten onder dit plan. De afspraak staat gepland voor de avond, maar aan het einde van de werkdag vraagt Lolita aan haar collega Hildegard om haar naar Scheid te brengen. Ze lijkt strijdbaar en vastberaden om Josef van gedachten te laten veranderen. Ze wil hem nog één keer in de ogen aankijken. “Hij hoeft niet met me te trouwen als hij dat niet wil,” zegt ze in de auto tegen Hildegard. “Maar hij kan ons ook niet zomaar in de steek laten. Het is toch ook zijn kind?”

Als Hildegard Lolita uitzwaait, weet ze dat dit Lolita’s laatste poging zal zijn om de relatie te redden. Ze geeft haar weinig kans van slagen. Iedereen kent Josefs vader en weet wat voor harde zakenman hij is. Het lijkt Hildegard onwaarschijnlijk dat Lolita hem kan overtuigen.

Afscheidsbrief

De volgende dag verschijnt Lolita niet op haar werk. Ze is niet in haar huis in Jünkerath en ook niet bij haar familie in Frauenkron. Al snel hoort Lolita’s zus Gisela dat Lolita een dag eerder nog is gezien terwijl ze de heuvel op liep richting de boerderij in Scheid. Samen met haar man besluit Gisela verhaal te gaan halen. Als ze aanbelt, doet Josef open: “Waar is mijn zus?” vraagt Gisela hem op de man af. Josef bekijkt haar van top tot teen en zegt op ijskoude toon: “Wat heb ik met uw zus te maken?”

De politie wordt erbij gehaald. Lolita wordt officieel als vermist opgegeven. Er volgen verschillende zoekacties in de nabijgelegen velden, bossen en bunkers. Er wordt met honden gezocht en zelfs een helikopter ingeschakeld, maar van Lolita ontbreekt ieder spoor.

In de dagen die volgen duikt er een belangrijke getuige op, en een brief die cruciale gevolgen zal hebben voor het politieonderzoek. Een buschauffeur beweert dat hij Lolita vier dagen na haar verdwijning nog heeft gezien. Dat zou kunnen betekenen dat Lolita vrijwillig is vertrokkenen. Ze is 18 en iedere volwassene heeft het recht van de aardbodem te verdwijnen. Jaren later blijkt dat de buschauffeur in kwestie op die bewuste dag helemaal geen dienst had. Hij kan Lolita dus helemaal niet hebben gezien.

Een andere zus van Lolita vindt een week na haar verdwijning een envelop. Daarin zitten een paar velletjes papier die verdacht veel lijken op een afscheidsbrief. Lolita heeft al eens eerder geprobeerd een overdosis slaappillen in te nemen, nadat Josef het voor een eerste keer uitmaakte. Ze was zo verliefd op hem dat ze een leven zonder Josef niet voor zich zag.

In de brief schrijft ze het volgende: “Het spijt me, maar wat je gisteravond tegen me zei heeft me pijn gedaan. Vergeef het me, maar ik dacht dat jij net zoveel van mij hield als ik van jou. Dat is niet zo. Ik ben je tot last en daarom is het beter dat ik ga. Misschien bedenk ik me en kom ik terug om nog één keer met je te praten. Maar goed, je hebt niets aan mij, want je wil een nieuwe start maken, zonder mij en zonder ons kind. Je had op mij kunnen bouwen, je hele leven lang. Ik zou er voor jou en ons kind zijn geweest. Maar als je niet meer van me houdt, en bang bent, en opnieuw wilt beginnen dan verdwijn ik liever [...] Al je zorgen zullen vanzelf weggaan als ik er niet meer ben.”

Door het verhaal van Hildegard en de verklaringen van twee buurtbewoners weet de politie dat het vermiste meisje voor het laatst is gezien in de buurt van de boerderij. Maar volgens Josef is ze daar simpelweg nooit aangekomen. Daarmee is wat betreft de politie de kous af. Er is volgens hen geen sprake van een misdrijf. Lolita heeft zelfmoord gepleegd of ze is vrijwillig vertrokken. Het onderzoek wordt stopgezet.

Kaarsje

Lolita’s familie is radeloos. Vooral haar moeder kan maar niet begrijpen wat er met haar dochter is gebeurd. Ze zit vaak bij het raam te wachten in de hoop dat ze terugkomt. In de vensterbank brandt dag en nacht een kaars zodat Lolita weet dat ze altijd thuis kan komen.

In de dorpen Scheid en Frauenkron draait de geruchtenmolen ondertussen op volle toeren. Lolita zou naar Nederland zijn gereden om haar kind te laten aborteren, ze zou zelfs de prostitutie in zijn gegaan. Josef leeft ondertussen zijn leven alsof er niets is gebeurd. Ook hij en zijn familie blijven slecht over Lolita praten. Alle geruchten komen hun natuurlijk erg goed uit.

Er zijn ook dorpsbewoners die er anders over denken. Hoe kan Lolita tijdens een wandeling van driehonderd meter zijn verdwenen? En hoe kan het dat Josef zich nooit uitgebreid heeft hoeven verantwoorden bij de politie? Maar deze mensen zwijgen, want impliceren dat de rijke boer en zijn zoon iets met Lolita’s verdwijning te maken hebben, zal in deze hechte gemeenschap ongetwijfeld consequenties hebben.

Als hij voor de liefde kiest, kan hij direct vertrekken en wordt hij onterfd, zo dreigt zijn vader. Josef bezwijkt onder de druk en kiest voor de boerderij

In 1987 wordt het politieonderzoek tot iedereens verrassing heropend. De recherche uit Trier besluit de zaak nieuw leven in te blazen. De theorie dat Lolita van huis is weggelopen wordt verworpen, het vermoeden is nu toch dat ze slachtoffer is geworden van een misdrijf. Er is bovendien een tip binnengekomen bij de politie: Josef blijkt in de afgelopen jaren nogal veel praatjes te hebben gehad, maar hij blijkt ook tegenstrijdige verhalen te hebben verteld. Het belangrijkste is dat hij altijd is blijven beweren dat hij niet wist dat Lolita zwanger was. Maar er zijn verschillende getuigenverklaringen die dat tegenspreken. Zo zou Josef aan een gemeenschappelijke vriend hebben gevraagd om Lolita naar de verloskundige te rijden. Hij kon dat zelf niet doen omdat hij bang was dat zijn vader lucht zou krijgen van de zwangerschap.

Josef wordt alsnog opgepakt. Hij moet zich zelfs verantwoorden voor de rechter-commissaris. Toch komt het niet tot een zaak. Er zijn geen directe bewijzen en er is vooral geen lichaam, dus waar wordt Josef eigenlijk concreet van beschuldigd? Josef komt al snel weer op vrije voeten en het politieonderzoek wordt voor een tweede keer gestaakt.

De politie lijkt Lolita op te geven, maar haar familie blijft strijdlustig. Vooral haar moeder probeert de zaak in de media te houden, maar de aandacht verslapt. Er gaan decennia voorbij en van alle hoop dat ze ooit nog terug naar huis komt, blijft op een gegeven moment alleen nog het kaarsje in de vensterbank over.

Zaak openbreken

Vijftien jaar gaan voorbij. Het is 2002 als een politiecommissaris tijdens een routinecontrole van cold cases op de zaak van Lolita stuit. De verdwijning van het zwangere meisje raakt hem, het kan niet zo zijn dat deze zaak onopgelost blijft. Zijn gevoel wordt gesterkt als hij op bezoek gaat bij haar moeder, die nog maar een schim is van de sterke vrouw die ze ooit was. De commissaris doet haar een belofte: hij zal Lolita vinden en diegene straffen die voor haar verdwijning verantwoordelijk is.

In augustus 2011 neemt de politiecommissaris plaats in de studio van het tv-programma Aktezeichen XY [uitspraak: X Up-Si-Lon], het Duitse equivalent van Opsporing verzocht. Hij vertelt over Lolita en de droevige omstandigheden waaronder ze verdween. Hij is ervan overtuigd dat er mensen zijn die belangrijke informatie achterhouden. Daarom heeft hij zich in de zaak vastgebeten en iedereen in de studio kan voelen dat hij niet van plan is zomaar los te laten.

Na het gesprek met de presentator kijkt de commissaris recht in de camera. Hij weet wat hem te doen staat. Hij weet dat dit zijn beste kans is om deze zaak open te breken: “Ik wil me vanavond richten tot iedereen die tot nu toe heeft gezwegen,” zegt hij kalm en ernstig. “Bedenk u alstublieft hoe ondraaglijk de situatie moet zijn voor Lolita’s nabestaanden. In het bijzonder voor haar moeder, die nu 80 jaar oud is en die na bijna 29 jaar niets liever wil dan weten wat er met haar dochter is gebeurd.”

Deze strategie heeft de commissaris van tevoren goed doordacht met zijn team. De theorie is dat er in de hechte dorpsgemeenschappen wel degelijk mensen zijn die meer weten. De jaren die zijn verstreken zijn daarom geen nadeel, maar juist een voordeel: het kan getuigen juist de afstand geven die ze nodig hebben om eindelijk te gaan praten.

De gemeenschap keert zich tegen hem na de vrijspraak. Op zijn huis en auto verft iemand het woord ‘moordenaar’

Die theorie blijkt juist. Een dag na de tv-uitzending meldt zich een voormalig inwoner van Scheid. De getuige vertelt ooit via via iets te hebben gehoord over een vriend van Josef. Die zou de nacht na Lolita’s verdwijning niet thuis hebben geslapen. Toen hij de dag erna thuiskwam, vroeg zijn moeder waar hij had uitgehangen en hij zou hebben geantwoord dat hij nooit en te nimmer, aan wie dan ook zou kunnen vertellen wat hij die nacht had beleefd.

De man in kwestie wordt opgespoord en uitgenodigd voor een gesprek op het politiebureau. Tijdens het verhoor ontwijkt hij alle vragen over de verdwijning van Lolita. De politiecommissaris besluit een kleine pauze in te lassen en hij begint over koetjes en kalfjes te praten. De man ontspant en dan lukt het de commissaris om onder zijn huid te kruipen. De man heeft namelijk zelf een dochter die net 18 is geworden, hoe zou het voelen als zij plotseling zou verdwijnen en hij jarenlang niet zou weten wat er met haar is gebeurd?

Landbouwplastic

De man breekt en hij vertelt hoe Josef hem op 4 november 1982 belde. Hij had zijn hulp nodig, er was iets heel ergs gebeurd. Josef reed samen met de man naar een verlaten schuurtje in de buurt van Scheid. Daar lag het levenloze lichaam van Lolita. Ze was gewurgd met een stuk touw.

De twee mannen wikkelden Lolita in groen landbouwplastic. Midden in de nacht reden ze haar naar een voormalige vuilnisbelt tussen Scheid en Frauenkron in. Ze dumpten het lichaam en bedekten haar met zo veel mogelijk afval.

De volgende dag wordt Josef gearresteerd. De vroegere vuilnisbelt is een bekende plek in de omgeving. In de dertig tussenliggende jaren heeft de natuur zijn gang kunnen gaan en is de bescheiden afvalberg overgroeid geraakt. De politiecommissaris moet tot zijn schrik vaststellen dat het bosje zowel vanuit het huis van Josef als het huis van Lolita’s moeder duidelijk te zien is. Ze hebben het groen allebei jarenlang kunnen zien groeien. 

Het terrein van zo’n zeshonderd vierkante meter wordt systematisch omgegraven. Dagenlang speuren forensisch onderzoekers naar groen landbouwplastic, maar ze vinden niets. Na elf dagen is alle hoop vervlogen. Zou de man een valse bekentenis hebben afgelegd? Op 19 oktober 2011 belt de politiecommissaris met een knoop in zijn maag naar de officier van justitie die verantwoordelijk is voor het onderzoek. Hij moet hem vertellen dat alle moeite voor niks is geweest. En terwijl hij dit moeilijke telefoongesprek staat te voeren hoort hij achter zich iemand schreeuwen. In de laatste vierkante meters is iets gevonden.

Het is een langwerpig pakket, gewikkeld in vaalgroen landbouwplastic. Een van de onderzoekers maakt een klein gaatje en iedereen herkent meteen de flarden van een veelkleurige stof. De broek die Lolita in 1982 aanhad is door het plastic omhulsel goed bewaard gebleven.

De politiecommissaris gaat bij Lolita’s moeder langs, haar zussen zijn er ook. Ondanks het grote verdriet heerst er vooral opluchting. Eindelijk kunnen Lolita en haar ongeboren kindje worden begraven. Eindelijk krijgen ze rust en is er een plek om Lolita te herdenken.

Prikkeldraad om kruis

In 2012 begint het proces tegen de inmiddels 51-jarige Josef. Hij wordt aangeklaagd voor moord en komt de rechtszaal binnen met een rode dossiermap voor zijn gezicht. Tijdens het proces wijst alles erop dat de moord op Lolita een geplande actie was. Josef werd zodanig door zijn vader onder druk gezet dat hij nog maar één uitweg zag om al zijn problemen definitief op te lossen. Wat zich precies heeft afgespeeld in dat schuurtje bij Scheid blijft onduidelijk, Josef besluit te zwijgen.

Op 11 juni 2012 wordt Josef schuldig bevonden. Hij heeft Lolita om het leven gebracht. Toch wordt hij niet veroordeeld voor moord, maar voor doodslag. Dat hij zijn daad daadwerkelijk met voorbedachten rade heeft gepleegd is na dertig jaar ongelooflijk moeilijk te bewijzen en dat is het Openbaar Ministerie volgens de rechter dan ook niet gelukt.

Het probleem is: moord verjaart niet, doodslag wel.

En dat betekent dat Josef vrijgesproken moet worden. Het ondenkbare gebeurt: Josef gaat terug naar zijn huis in Scheid en besluit daar te blijven wonen. Hij leeft een goed leven. Zijn vader is jaren eerder al overleden en Josef verpacht het land van de familie nu aan andere boeren. Na het vonnis keert de gemeenschap zich eindelijk tegen hem. Niemand begrijpt hoe hij zich nog durft te vertonen. Het wordt hem duidelijk gemaakt dat hij niet gewenst is: op zijn huis en auto verft iemand het woord ‘moordenaar’ en ook bij de plek waar Lolita’s lichaam werd gevonden verschijnt een kruis omwikkeld met prikkeldraad. ‘Moordenaar Josef’ is er in het hout gekerfd.

De politiecommissaris die zich vastbeet in de zaak, gaat nog steeds af en toe bij Lolita’s moeder op bezoek. De familie is hem dankbaar dat hij al die jaren voor de zaak is blijven vechten en dat hij al zijn beloftes is nagekomen. In de vensterbank brandt nog steeds een kaarsje, dag en nacht.