Bitcoin: De nieuwe munt van de misdaad

Zo kent hij een drugshandelaar die in één jaar tijd ruim 5 miljoen euro heeft verdiend. Een lesje bitcoins voor dummies in het criminele circuit.

Dit wordt een ‘dombo-verhaal’ over de bitcoin, de digitale munt. Nerds en financieel deskundigen zullen lachen om zoveel onnozelheid, maar ik ben nu eenmaal niet van Het Financieele Dagblad. Bij mij begint het als iemand vertelt dat een mij bekende grote drugshandelaar voor 2 miljoen euro aan bitcoins heeft gekocht, na een geslaagd transport. De drugshandelaar is iemand wiens grootste digitale prestatie is dat hij – net als ik – weet hoe een pgp-telefoon werkt. Het verschil: toen hij vorig jaar met zijn 2 miljoen instapte, deed een bitcoin 1600 euro. Toen ik er in juni instapte, was dat 2400 euro. Op het moment dat ik dit schrijf – begin november – staat de koers op 6000 euro. Onze drugshandelaar heeft met zijn 1250 bitcoins binnen één jaar tijd 5 komma nog wat miljoen euro verdiend. Maar wat kan hij ermee?
Bitcoins is vooral het verhaal van: had ik maar. ‘Zeven jaar geleden zei een vriend: zullen we wat bitcoins kopen? Voor 1000 euro? Toen kostten ze 5 cent per stuk. Niet gedaan. Bijna niemand zag er toen wat in.’ Aldus insider ‘Corné’, over wie straks meer. Ook zonder rekenmachine kun je wel bedenken hoe rijk deze pionier nu was geweest. Hij is nu ook rijk, heeft er later nog veel mee verdiend en heeft een bedrijf dat handelt in bitcoins, maar het is niet meer zo extreem als in het begin. Maar nog wel extreem.
Voor mij begint de interesse in de bitcoin tijdens een bezoek aan ‘een vriend’ aan de rafelrand van het milieu. Iemand die niet het risico wil lopen voor drugshandel de cel in te gaan (‘gevangenissen zijn niks voor mij’), maar die wel een neus heeft voor ‘handel-op-het-randje’: sigaretten, stimulerende pillen. Hij heeft een aantal bitcoins ‘op een stickie’ en één bitcoin op zijn telefoon.
‘Daar koop ik weleens wat mee, voor mij is het nu meer een aardigheidje.’
Ook hij is van de generatie ‘had ik maar’. ‘Mijn broer heeft verstand van die dingen. Die kende wat computernerds, die de logica van het digitale geld snappen. Ze hadden het over bitcoins maken. Ik ben naar een lezing geweest in Hilversum. Dat was een besloten gezelschap. Er was een jongen die probeerde geld in te zamelen voor machines om bitcoins te maken. Het was een soort piramidespel: je kon bij hem beleggen. Er werd een rendement beloofd van 25 procent. Er waren alleen mensen uit het Gooi, allemaal nette mensen. Yuppen. Een stuk of twintig.’

Eén bitcoin per 24 uur

Daar begon het mij al wat te duizelen. Bitcoins maken, machines? Hoe meer je erover leest, hoe minder je ervan snapt. De één heeft het over ‘minen’. Delven. Als van goud. De ander over ‘maken’. Een bitcoin is eigenlijk een ingewikkelde rekensom. Een computerbestandje dat ontstaat na een urenlange ingewikkelde berekening. De apparaten waarmee dat gedaan wordt lijken op groot uitgevallen mobiele telefoons, die enorm veel stroom nodig hebben. De grondlegger van dit fraais is de Japanner Satoshi Nakamoto. Hij heeft bedacht dat er in totaal 21 miljoen van deze bitcoins gemaakt mogen worden. Inmiddels zijn er 16,8 miljoen gemined. In het begin was er een limiet gesteld: er mochten er – wereldwijd – maar zes per uur worden gemaakt. Eén apparaat kon in 24 uur tijd één bitcoin maken. Gezien de investering in het apparaat en de stroomkosten was dat een redelijk lucratieve handel. Vooral als je ervoor zorgde dat je de stroom zakelijk in kon kopen en een flink aantal machines had. Er zou ooit een illegale bitcoinfabriek zijn opgerold. Criminelen die ervaring hadden met wiethokken en het illegaal aftappen van stroom, zouden er brood in hebben gezien. Het idee: een loods huren, de boel een half jaar laten draaien en dan met de noorderzon vertrekken, zonder stroom te betalen. Klinkt logisch: is net zoveel mee te verdienen als met wiet en behalve het niet betalen van de stroom is het legaal.
De praktijk is weerbarstiger: er moeten allerlei speciale stroomvoorzieningen worden aangelegd, er moet goed worden geventileerd en er komt ook technisch heel wat bij kijken. Bovendien: bij stroomuitval of een te laag voltage kun je opnieuw beginnen.
Het groepje investeerders uit Hilversum en omstreken begon toen de koers 500 dollar was. Onze vriend investeerde daar niet, maar kocht zelf samen met zijn broer een aantal bitcoinmachines. Die kon je ook bij die jongens in Hilversum bestellen. De machines komen uit China en worden meestal tweedehands aangekocht. Ze kostten toen rond de 1000 euro per stuk. ‘Ik had er drie, van 1000 watt per stuk. Als die een hele week draaiden, had ik één bitcoin. Als je de stroom helemaal eerlijk rekende, draaide je net quitte. Maar toen zakte de koers naar 200 dollar. We hadden driekwart jaar gedraaid, toen hebben we de boel verkocht. We hadden de kosten er wel ongeveer uit. Toen de koers later omhoogging, waren we er wel goed ziek van. Als we door waren gegaan, hadden we nu 300 bitcoins gehad.’

Terroristengeld

Die beruchte koersdaling lees je terug in alle berichten. Veel rijke Chinezen gebruikten bitcoins om buiten China te investeren. Een doorn in het oog van de staat, die maatregelen aankondigde. China is de belangrijkste speler op de bitcoinmarkt. Daar kwam nog bij dat terreurorganisatie IS bitcoins zou gebruiken voor de handel in wapentuig, waardoor er een stempel kwam van ‘terroristengeld’ en Amerikaanse topbankiers begonnen met bitcoin-bashen (doen ze nog steeds). Ze zien de bitcoin als een bedreiging van hun monopoliepositie.
Als je er eenmaal mee bezig bent, zie je overal berichten over bitcoins opdoemen. Zo is er eind juni 2017 een cyberaanval op twee containerterminals in de Rotterdamse haven, met als grootste slachtoffer de Deense containergigant Maersk. Op geïnfecteerde computers verscheen een tekst waarin 300 dollar in bitcoins werd geëist, maar wie betaalde, kreeg de gegijzelde bestanden niet terug. Zes partijen betaalden. Het is nog altijd onduidelijk wat hier de bedoeling van was. 300 dollar is een schijntje gezien de enorme schade die is aangericht. Bedoeld als waarschuwing, of als een stunt? 
Wat ik mij vooral afvraag: zijn die betalingen in bitcoins niet te traceren? Elke transactie gaat hoe dan ook van a naar b. Tijd voor een gesprekje met ‘de broer van’, die wat intensiever met de bitcoins bezig is geweest. Net als veel anderen wil hij anoniem blijven, je weet nooit wie er meelezen. Belasting, criminelen, politie? Broer: ‘Toen ik ervan hoorde, via een internetforum, was een bitcoin ongeveer 80 dollarcent waard. De oprichter was een soort activist, die iets wilde doen tegen de banken die de wereldeconomie domineren. Er wordt een Japanse naam genoemd, er is ook wel een persoon van wie wordt gezegd dat hij de oprichter is, maar het is onduidelijk of hij dat echt is. In elk geval zou de oprichter zelf tussen de vijf- en tienduizend bitcoins bezitten.’
Broer ging in zee met twee vermogende ondernemers die het oude RTL4-gebouw in Hilversum hadden gehuurd, voor de bitcoinmachines. ‘Ze hadden er een paar duizend, de bekabeling was gigantisch. Ze hadden een stuk of twintig meterkasten. Ik heb er 40.000 euro in gestoken, ik had het netwerk in beheer. Twee anderen hadden er drie en vier ton in gestopt. Er was een prospectus gemaakt. Je kon meedoen vanaf 10.000 euro. Met een rendement van 10 procent had je in een half jaar de investering terug. Er zijn veel mensen ingestapt, met veel geld. Er was iemand die voor een half miljoen dollar aan bitcoins per maand verdiende. Er zaten veel architecten en ingenieurs bij en mensen uit de it-wereld.’
De stroomrekening bedroeg zo’n 16.000 euro per maand, maar dat kon er gemakkelijk af. ‘Het is twee jaar goed gegaan. We begonnen met een koersvan550dollar,hijliepnaar710,toenkwam de klad erin en ging het naar beneden. De eerste factor was dat bekend werd dat IS gebruikmaakte van bitcoins. Dat werd gevolgd door president Obama die de bitcoin niet wilde erkennen. Het werd niet gereguleerd, en dat had eigenlijk wel moeten gebeuren. De koers liep terug naar 110, krabbelde wel wat op, maar bleef dobberen rond de 300. Dat was niet rendabel, met de huur van het pand en de stroomkosten, dat is uitgedraaid op een faillissement.’
Broer ging er voor zichzelf wel mee door. ‘Ik had nog bitcoins, iedereen had goed verdiend. Ik ben toen voor mezelf met eigen machines begonnen, een stuk kleinschaliger.’
De bewegingen van de bitcoinhandel zijn wereldwijd op de voet te volgen, wat niet wil zeggen dat elke transactie terug te voeren is op een bepaald persoon. ‘Voor de Colombiaanse drugshandel wordt het gebruikt, maar ook voor IS-activiteiten. Je kunt zien in welk land bedragen aankomen. Zo kun je zien dat er een half jaar voordat IS ergens een bom gooide, er voor miljarden dollars aan bitcoins was verschoven.’

Bitcoins voor de timmerman

Het mooie ideaal uit de begintijd is in de greep van ‘de grote jongens’ terechtgekomen. ‘De tijd dat jan en alleman erin kon stappen is voorbij, de drempel is te hoog geworden. De rijken worden er rijker van. Pump en dump: als een hele groep miljonairs heel veel tegelijk verkoopt, daalt de koers. Als hij voldoende gezakt is, stappen ze weer in.’ Aldus Broer. En de kleine man trekt als gewoonlijk weer aan het kortste eind.
Op naar de volgende insider. Iemand die volop actief is, maar evenmin zijn ware identiteit onthuld wil zien. Het verwarrende is dat ‘iedereen’ een ander verhaal heeft en dat het voor een buitenstaander moeilijk te peilen is wat precies waar is en wat niet. Deze ‘Corné’ denkt dat de Japanner Satoshi de oprichter is en dat hij zelf 1 miljoen bitcoins in bezit heeft. 
Corné werkt in de praktijk veel met bitcoins. ‘Ik betaal er de timmermannen mee die mijn huis opknappen. Ik heb mijn auto ermee betaald. Op de factuur staat: betaald in bitcoins. Ik betaal er gewoon omzetbelasting over. Is niks illegaals aan.’ Contant geld kun je kwijtraken. Aan zakkenrollers, aan overheidsfunctionarissen die je huis doorzoeken. Bitcoins kun je beter verstoppen: een usb-stick is genoeg en zolang je je wachtwoord niet prijsgeeft, komt er niemand aan. Er is één maar: als je het wachtwoord van je wallet (je bitcoin-portemonnee) kwijt bent, ben je je bitcoins ook kwijt. Er zijn naar schatting 2 miljoen bitcoins op deze manier zoekgeraakt, die nooit meer teruggevonden zullen worden.
Wie een groot bedrag illegaal wil exporteren, bijvoorbeeld enkele tientallen miljoenen aan drugsgeld naar Zuid-Amerika – kan dat doen door de bitcoins op een usb-stick te zetten en voor alle zekerheid twee koeriers mee te sturen, die allebei de helft van het wachtwoord hebben. Dat voorkomt dat één iemand er met de buit tussenuit knijpt.
Corné schat dat zo’n 4 procent van de bitcoins wordt gebruikt in het criminele circuit. Eigenlijk het enige verschil met zwart contant geld is de omvang. Gerrit, de corrupte douanier uit Rotterdam, had ruim een miljoen euro aan contant geld in een boodschappentas in huis, toen de politie in 2016 bij hem binnenviel. Dat was ie meteen kwijt. Als hij zich in bitcoins had laten betalen, had hij zijn kapitaal nog gehad. Dan had de politie niet eens geweten dat hij zo’n vermogen had. Maar het bekende probleem van crimineel zwart geld is niet anders: je moet het witwassen om het voor legale doeleinden te gebruiken. 
Het is een beetje te vergelijken met ‘genummerd losgeld’. Iemand moet het omruilen voor gewoon geld. Daar zijn handelaars voor. Mannetjes. Die zijn wel kwetsbaar. Dit fenomeen staat bekend als: wasmachines. Die rekenen zo’n 15 procent om bitcoins in te nemen en om ze om te wisselen voor contanten. Er zijn in verschillende landen invallen geweest waarbij grote bedragen aan contant geld in beslag zijn genomen. Het contact tussen de partijen verloopt via internet, via een site als localbitcoins.com. Het gaat net als met een datingsite: het is eerst even aftasten, kijken of de andere partij te vertrouwen is en dan volgt er een fysieke ontmoeting, waarbij het cash geld wordt ingewisseld voor bitcoins en omgekeerd. Dat is een vrij gemakkelijk te volgen proces, er zijn nog geen gevallen bekend van oplichting, maar het gevaar ligt uiteraard op de loer, zoals overal waar veel contant geld aanwezig is.

Dear Santa

Het andere gevaar komt vanboven. In januari 2016 waren er doorzoekingen in Rotterdam, Zoetermeer, Almere, Dordrecht, Zaandijk, Schiedam, Den Haag en Putten, waarbij beslag is gelegd op luxe voertuigen, contant geld en bankrekeningen. Er zijn rechtshulpverzoeken gedaan aan de VS, Australië, Litouwen en Marokko om beslag te leggen op goederen en op bitcoin-accounts.
Dit laatste gaat over ‘de mannetjes’, ook wel ‘bitcoin-cashers’ genoemd. Wat in dit soort berichten altijd ontbreekt: hoeveel bitcoins zijn er aangetroffen op mobiele telefoons of usb-sticks? En als ze die al hebben waargenomen, wat kunnen ze er dan mee?
We verplaatsen ons even naar de rechtbank in Haarlem, 15 augustus 2017. In mei en juni zijn zes mannen tussen de 21 en 55 jaar uit Lelystad, Hilversum en Haarlem aangehouden. Ze vormden ‘de puzzeldozenbende’ alias de ‘bitcoinbende’ die drugs per post verstuurde naar het buitenland. De contacten werden gelegd via het darkweb en de betaling ging via bitcoins. Heel modern dus. Maar op 15 augustus zaten de schavuiten heel ouderwets in een rechtszaal in Haarlem, waar bleek dat ze de rechtsorde zodanig hadden geschokt dat ze voorlopig nog maar even op de blaren moeten blijven zitten. Op één na: een jongen die nietsvermoedend pakketjes met de auto naar het postkantoor had gebracht. En één vraag bleef openstaan: waar zijn de tientallen miljoenen gebleven die met de transacties zijn verdiend? Er is een sterk vermoeden dat de man die als het brein wordt gezien, Matisse van D. (23) uit Haarlem, op een geheim plekje een klein usb-stickje heeft verstopt met voor ettelijke miljoenen euro’s (misschien wel tientallen) aan bitcoins. Zijn advocate mr. Esther Vroegh zei daar niks over, ze vroeg zich wel af hoe het Openbaar Ministerie aan een totale omvang van 500 kilo verstuurde harddrugs kwam, het getal dat gretig door de media was overgenomen. Beetje royaal berekend, nattevingerwerk?
Dat kan, maar er zijn twee mogelijkheden. Of het OM vergist zich schromelijk en gezien het aangetroffen contante geld is dat aannemelijk: dat was verhoudingsgewijs peanuts. Of het klopt wel ongeveer, en dan zou het betekenen dat er ergens een héél groot bedrag buiten het zicht van justitie en politie is gebleven. Er was een Amerikaanse opsporingsdienst bij betrokken, Homeland Security. Die vermoedt dat Matisse van D. de man achter Dear Santa is, op het darkweb. In het dossier wordt verwezen naar een stuk van de Finse autoriteiten over bitcoinhandelaren die iets met Dear Santa te maken hadden, maar dat stuk zat nog niet in het dossier. Naar verwachting gaat het onderzoek nog heel lang duren. Alle verdachten beroepen zich op hun zwijgrecht. 
Als er voor Matisse D. een niet al te lange gevangenisstraf uitrolt, en hij inderdaad over bitcoins beschikt, komt hij straks fluitend naar buiten. In de drie maanden na zijn aanhouding is zijn kapitaal zo ongeveer verdubbeld.
Intussen heb ik mijn bitcoin verkocht. Op 13 oktober was hij gestegen naar een duizelingwekkende hoogte en ik wilde ook even zeker weten of je echt gewoon je geld terugkrijgt als je ’m verkoopt – ergens vertrouw je het toch niet. Al zei degene die mij had geadviseerd dat hij verwachtte dat hij nog wel tot 6000 euro zou kunnen stijgen. Toch verkocht, en de volgende dag stond er 4256 euro op de rekening. Ruim 1800 euro winst in tweeënhalve maand. Dat krijg je bij de bank niet. Later blijk ik toch te vroeg te hebben verkocht: de koers loopt in de weken daarna op tot – eventjes – 6799 euro. Volgens mijn adviseur zou hij op de langere termijn nog wel drie keer over de kop kunnen gaan. Dus, na lang aarzelen en met pijn in het hart, heb ik op 2 november voor 4713 euro 0,75 bitcoin gekocht. Een hele was me te duur. Deze laat ik net zo lang staan tot hij inderdaad drie keer over de kop is gegaan. Met in het achterhoofd de gedachte dat er ook een kans is dat het over enige tijd geen stuiver meer waard is. Het lot van de kleine belegger: alleen de rijken worden rijker.